भारतीय बँकिंग पतपुरवठ्यावर वाद: नवउद्योगांना कर्ज मिळण्यात अडचणी?

अमेरिकेत राहणारे मनीक्यूलचे (Manicule) सह-संस्थापक श्रेयांश जैन यांनी भारतात व्यवसाय कर्जांच्या उपलब्धतेवर एक मोठी चर्चा सुरू केली आहे.

अलीकडील 'X' (पूर्वीचे ट्विटर) वरील पोस्टमध्ये जैन यांनी म्हटले आहे की, भारतीय बँका अतिरिक्त सावधगिरी बाळगतात आणि कर्जासाठी खूप जास्त कागदपत्रे मागतात, ज्याला त्यांनी 'क्रेडिट स्टार्वेशन' म्हटले आहे. त्यांनी अमेरिकेतील बँकांशी तुलना केली, जिथे कर्जदार क्रेडिट स्कोअरवर आधारित जोखीम घेण्यास अधिक तयार असल्याचे त्यांचे म्हणणे आहे.

जैन यांच्या युक्तिवादानुसार, बँकांच्या या कठोर धोरणामुळे भारतीय उद्योजकांना मोठे आणि जागतिक स्तरावर व्यवसाय उभारण्यास मर्यादा येतात. भारतीय बँकांकडून अनेकदा मागितल्या जाणाऱ्या उत्पन्नाचे कर विवरणपत्र (Income Tax Returns), सीए-प्रमाणित नेट वर्थ स्टेटमेंट (CA-certified net worth statements) आणि सविस्तर आर्थिक ऑडिट (Detailed financial audits) यांसारख्या कागदपत्रांमुळे व्यवसायाच्या वाढीस अडथळा येतो, असे त्यांनी नमूद केले.

गुंतवणूकदार आणि बँकिंग दृष्टिकोन

गुंतवणूकदार आणि बँकिंगच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, हा मुद्दा वाढ आणि जोखीम व्यवस्थापन (Risk Management) यांच्यातील एक जटिल व्यापार आहे. भारतीय बँका रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) च्या कठोर नियमावली अंतर्गत काम करतात, ज्यामुळे त्यांना कर्जासाठी कठोर मानके पाळावी लागतात. उच्च नॉन-परफॉर्मिंग ॲसेट्स (NPAs) च्या मागील अनुभवांमधून शिकून ही कागदपत्रांची प्रक्रिया अधिक कडक करण्यात आली आहे.

इक्विटी-आधारित व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) पेक्षा वेगळे, जे मोठ्या परताव्याच्या शोधात उच्च अपयशाचा दर स्वीकारते, पारंपरिक बँक कर्जे ठेवीदारांच्या पैशातून दिली जातात. त्यामुळे, बँकांना केवळ सुरक्षित भांडवल आणि कर्जदाराची परतफेड करण्याची क्षमता यावर लक्ष केंद्रित करावे लागते, तसेच सट्टा किंवा उच्च-जोखीम असलेल्या वाढीच्या मॉडेल्सना प्राधान्य देता येत नाही.

कर्जवाढ आणि तंत्रज्ञानाचा वापर

२०२६ च्या आकडेवारीनुसार, भारतीय बँकिंग क्षेत्रात कर्जाची मागणी कमी झालेली नाही. उलट, या वर्षात बँकांनी मजबूत कर्जवाढ नोंदवली आहे, विशेषतः रिटेल (Retail) आणि एसएमई (SME) कर्जांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. बँकिंग क्षेत्र डिजिटल प्रक्रियांचा अवलंब करत आहे आणि अनेक कर्जदार सुरक्षिततेशी तडजोड न करता कर्जाची मंजुरी प्रक्रिया वेगवान करण्यासाठी आणि पत योग्यता तपासण्यासाठी AI-आधारित मॉडेल वापरत आहेत.

भांडवलाचे स्रोत आणि कंपन्यांची वाढ

गुंतवणूकदारांसाठी, या चर्चेतील मुख्य फरक भांडवलाच्या स्रोतांमध्ये आहे. टेक जायंट्स (Tech giants) आणि नवकल्पना-आधारित स्टार्टअप्स (Startups) अनेकदा सुरुवातीच्या टप्प्यात इक्विटी फंडिंग (Equity funding) आणि व्हेंचर कॅपिटलवर अवलंबून असतात, कारण त्यांचे व्यवसाय मॉडेल सुरुवातीला बँकेच्या कर्जासाठी आवश्यक असलेले स्थिर उत्पन्न निर्माण करू शकत नाहीत. कंपन्या जसजशा परिपक्व होतात आणि त्यांना उत्पन्नाची खात्री मिळते, तेव्हा त्यांना बँकेकडून कर्ज मिळवणे सोपे होते. त्यामुळे, सुरुवातीच्या टप्प्यातील स्टार्टअप वाढीसाठी बँक कर्जावर अवलंबून राहणे, हे अमेरिका किंवा इतरत्रही नेहमीचे मॉडेल नाही, जिथे व्हेंचर कॅपिटलची भूमिका अधिक महत्त्वाची असते.

भारतीय बँकिंग क्षेत्रासाठी भविष्यातील लक्ष हे संतुलन राखणे राहील. गुंतवणूकदार बँका कशा प्रकारे डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून कागदपत्रांचे अडथळे कमी करतात आणि त्याच वेळी डिफॉल्टचा धोका नियंत्रणात ठेवतात यावर लक्ष ठेवू शकतात. अर्थव्यवस्था वाढत असताना, कर्जदारांसाठी आव्हान हे असेल की ते पूर्वीच्या काळातील चुका टाळून वाढत्या व्यवसायांना समर्थन कसे देतात.