भारतातील मायक्रोफायनान्स क्षेत्रातील एकूण कर्ज पोर्टफोलिओ जून २०२६ अखेर **4%** नी घसरून **₹3.26 लाख कोटीं**वर आला आहे. अनियमित मोसमी पावसामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला असून, कर्जदारांची परतफेड क्षमता कमी होण्याची चिंता वाढली आहे. यामुळे, बँका आणि वित्तीय संस्था सावध पवित्रा घेत नवीन कर्जांचे वाटप मर्यादित ठेवत आहेत.
मायक्रोफायनान्स क्षेत्राला मोठा फटका
भारतातील मायक्रोफायनान्स (Microfinance) क्षेत्राच्या एकूण कर्ज वाटपाच्या पोर्टफोलिओमध्ये जून २०२६ च्या पहिल्या तिमाहीत 4% ची घसरण नोंदवण्यात आली आहे. यामुळे एकूण पोर्टफोलिओ ₹3.26 लाख कोटींवर आला आहे. विशेष म्हणजे, मागील सात तिमाहींमध्ये या क्षेत्राने सातत्याने वाढ दर्शवली होती, पण आता मात्र चित्र बदलले आहे.
अनियमित मोसमी पाऊस ठरला कारणीभूत
या घसरणीचे मुख्य कारण म्हणजे अनियमित मोसमी पावसाचा फटका. देशात दक्षिण-पश्चिम मोसमी पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा 16% कमी राहिले आहे. यामुळे खरीप पिकांच्या पेरणीवर परिणाम झाला आहे. मायक्रोफायनान्सचे बहुतांश कर्जदार शेती किंवा शेती-संबंधित उत्पन्नावर अवलंबून असल्याने, पावसाची अनियमितता आणि पिकांचे कमी उत्पादन यामुळे त्यांची कर्ज फेडण्याची क्षमता कमी झाली आहे.
विविध विभागांवर परिणाम
या परिस्थितीचा फटका क्षेत्रातील विविध विभागांना बसला आहे. खाजगी बँकांच्या (Private Banks) मायक्रोफायनान्स पोर्टफोलिओमध्ये मोठी घट झाली असून तो ₹89,548 कोटींवरून ₹79,023 कोटींवर आला आहे. स्मॉल फायनान्स बँकांचा (Small Finance Banks) पोर्टफोलिओ ₹50,725 कोटींवरून ₹48,759 कोटींवर घसरला आहे. त्याचप्रमाणे, NBFC-मायक्रोफायनान्स संस्थांचा (NBFC-MFIs) पोर्टफोलिओ ₹1,41,704 कोटींवरून ₹1,40,203 कोटींवर आला. मात्र, 'इतर NBFCs' (Other NBFCs) विभागाने थोडी लवचिकता दाखवत आपला पोर्टफोलिओ ₹46,158 कोटींवरून ₹46,887 कोटींपर्यंत वाढवला आहे.
सावध पाऊले उचलणार कर्जदार
सध्याच्या अनिश्चिततेमुळे अनेक कर्जदारांनी अधिक सावध धोरण स्वीकारले आहे. बंधन बँकेने (Bandhan Bank) आपल्या सूक्ष्म-कर्ज व्यवसायाबाबत (micro-loan portfolio) सावध भूमिका घेतली आहे. तसेच, IDFC फर्स्ट बँकेने (IDFC First Bank)ही सावधगिरी बाळगण्याचे संकेत दिले आहेत.
वाढता खर्च आणि महागाईचा दबाव
पावसाच्या अनियमिततेसोबतच, कर्जदारांना वाढत्या कार्यान्वयन खर्चाचा (operational costs)ही सामना करावा लागत आहे. इंधन दरातील वाढीमुळे कर्ज वसुलीचा खर्च वाढला आहे, कारण फिल्ड स्टाफला दुर्गम भागात पोहोचण्यासाठी दुचाकींचा वापर करावा लागतो. यासोबतच, वाढती महागाई आणि शेती उत्पन्नातील घट यामुळे कर्जदारांसाठी नफा टिकवणे आणि पोर्टफोलिओची गुणवत्ता राखणे हे एक मोठे आव्हान बनले आहे.
भविष्यातील वाटचाल
क्षेत्राची पुढील वाटचाल मोसमी पावसाच्या स्थितीवर आणि त्याचा शेती उत्पादनावर होणाऱ्या परिणामावर अवलंबून असेल. गुंतवणूकदार कर्जदारांच्या परतफेडीच्या दरातील बदल आणि बँका व NBFCs कडून पत मानकांमध्ये (credit standards) होणारे बदल यावर लक्ष ठेवून असतील.