शेअर बाजारात मोठे फेरफार? कंपन्यांची 'प्रेफरेंशियल डील'कडे धाव, गेल्या **25 वर्षांतील** रेकॉर्डब्रेक!

बाजारातील अस्थिरता आणि भू-राजकीय तणावामुळे विक्रमी लिस्टिंग्ज

आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये प्रेफरेंशियल इक्विटी (Preferential Equity) लिस्टिंगमध्ये विक्रमी वाढ दिसून आली. मागील 25 वर्षांतील हा सर्वात मोठा आकडा असून, 1,307 लिस्टिंग्ज नोंदवल्या गेल्या. मागील आर्थिक वर्षातील 986 लिस्टिंग्जच्या तुलनेत ही 33% वाढ आहे. या इश्यूजमधून कंपन्यांनी एकूण ₹1.49 ट्रिलियन इतके भांडवल उभे केले, जो आतापर्यंतचा तिसरा सर्वाधिक आकडा आहे.

या वाढीमागे बाजारातील वाढती अस्थिरता (Market Volatility) आणि गुंतागुंतीचे भू-राजकीय वातावरण (Geopolitical Climate) कारणीभूत आहे. मध्यपूर्वेतील तणाव, तेलाच्या वाढत्या किमती आणि त्यामुळे वाढणारी महागाई (Inflation) यांमुळे भारतीय शेअर बाजारात, जसे की निफ्टी50 (Nifty50) आणि मिड-कॅप (Midcap) मध्ये सुमारे 9% ची घसरण झाली. अशा परिस्थितीत कंपन्यांना जलद आणि निश्चित भांडवल उभारणीसाठी प्रेफरेंशियल इश्यूज हा एक प्रभावी मार्ग वाटत आहे, कारण यात पारंपरिक सार्वजनिक ऑफरिंग प्रक्रियेला लागणारा वेळ वाचतो.

कोण भांडवल उभारणी करत आहे आणि कोण गुंतवणूक करत आहे?

या भांडवल उभारणीचा फायदा प्रामुख्याने नॉन-बँकिंग फायनान्शियल कंपन्या (NBFCs) आणि बँकांना होत आहे. विशेषतः, जेव्हा डिपॉझिट ग्रोथ (Deposit Growth) कमी असते, तेव्हा इक्विटी हा विकासासाठी महत्त्वाचा स्रोत ठरतो. फार्मा कंपन्यांमध्येही (Pharma Companies) या काळात भांडवलाचा ओघ वाढलेला दिसतो. उल्लेखनीय म्हणजे, IDFC First Bank ने ₹7,500 कोटी आणि Biocon ने ₹6,950 कोटी चे प्रेफरेंशियल इश्यू आणले. तर, Vodafone Idea ने स्पेक्ट्रम लिलावातील थकबाकीचे रूपांतर इक्विटीमध्ये करून ₹36,950 कोटी उभे केले. लहान आणि मध्यम उद्योगांच्या (SMEs) विभागातही 244 पेक्षा जास्त लिस्टिंग्ज झाल्या.

महत्त्वाचे म्हणजे, आर्थिक वर्ष 2025-26 मधील सुमारे 60% इश्यूज नॉन-प्रमोटर (Non-Promoter) घटकांना गेले, जे विशिष्ट संधी शोधणाऱ्या बाह्य गुंतवणूकदारांचा वाढता उत्साह दर्शवते. याशिवाय, वॉरंट्सनाही (Warrants) मागणी वाढली आहे, जे गुंतवणूकदारांना बेहतर परतावा मिळवून देतात आणि प्रमोटर्सना लिक्विडिटी व्यवस्थापित करण्यास मदत करतात. हे संकेत देतात की कंपन्या जलद आणि खात्रीशीर भांडवलासाठी खाजगी प्लेसमेंटला (Private Placements) प्राधान्य देत आहेत.

संभाव्य धोके आणि चिंता

विक्रमी संख्येने भांडवल उभारणी होत असली तरी, यामागे काही धोके आणि कंपन्यांवरील दबाव देखील असू शकतो. विशेषतः ज्या कंपन्यांना पारंपरिक मार्गाने भांडवल उभारण्यात अडचणी येतात, त्यांच्यासाठी प्रेफरेंशियल इश्यूज हा दुधारी तलवारीसारखा ठरू शकतो. विद्यमान शेअरधारकांसाठी (Existing Shareholders) प्रेफरेंशियल अलॉटमेंटमुळे डायल्यूशन (Dilution) होऊ शकते, ज्यामुळे प्रति शेअर नफा (EPS) आणि मालकी हक्कात घट होऊ शकते. या शेअर्सवर निश्चित लाभांश (Fixed Dividend) देण्याचा खर्च वाढू शकतो, ज्यामुळे भविष्यात कर्ज घेण्याची क्षमता मर्यादित होऊ शकते. नॉन-प्रमोटर घटकांचा वाढता सहभाग हा कंपनीच्या अंतर्गत व्यवस्थेवर आणि भविष्यातील देखरेखीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करू शकतो. काही कंपन्या तातडीच्या आर्थिक गरजा भागवण्यासाठी किंवा अनिश्चित आर्थिक परिस्थितीत महत्त्वाकांक्षी योजनांसाठी हे इश्यू आणत असाव्यात, ज्यामुळे नवीन गुंतवणूकदारांना फायदा मिळून जुन्या गुंतवणूकदारांचे नुकसान होण्याची शक्यता आहे. बाजारातील अस्थिरतेमुळे, इश्यूची किंमत कमी-जास्त झाल्यास नवीन गुंतवणूकदारांना फायदा मिळू शकतो.

प्रेफरेंशियल इश्यूजचे भविष्य

सध्याच्या भू-राजकीय तणावामुळे आणि बाजारातील अस्थिरतेमुळे प्रेफरेंशियल इक्विटी इश्यूजचा हा ट्रेंड (Trend) नजीकच्या भविष्यातही सुरू राहण्याची शक्यता आहे. तज्ञांच्या मते, जोपर्यंत जागतिक अनिश्चितता बाजारावर परिणाम करत राहील, तोपर्यंत गुंतवणूकदार थेट आणि कार्यक्षम भांडवल उभारणीच्या पद्धतींना प्राधान्य देतील. भांडवली बाजार सक्रिय राहण्याची अपेक्षा आहे, ज्यात कंपन्यांच्या धोरणात्मक निधी गरजा आणि गुंतवणूकदारांची निश्चितता यावर लक्ष केंद्रित केले जाईल. प्रेफरेंशियल इश्यूज हे कॉर्पोरेट फायनान्सचे (Corporate Finance) एक महत्त्वाचे साधन म्हणून कायम राहतील.