मायक्रोफायनान्स क्षेत्रात मोठे बदल पाहायला मिळत आहेत. बँकांनी या क्षेत्रातून आपली गुंतवणूक कमी केली असून आता त्यांचा मार्केट शेअर **21.8%** वर आला आहे, तर NBFC-MFI कंपन्यांनी **44.7%** हिस्सा पटकावत बाजारात आपले वर्चस्व निर्माण केले आहे.
भारतीय मायक्रोफायनान्स क्षेत्र सध्या एका मोठ्या स्थित्यंतरातून जात आहे. पारंपारिक बँका आता थेट मायक्रो-लेंडिंगमधून बाहेर पडत आहेत, ज्यामुळे NBFC-MFI (नॉन-बँकिंग फायनान्शिअल कंपनी-मायक्रोफायनान्स इन्स्टिट्यूशन्स) कंपन्यांना आपला विस्तार करण्याची संधी मिळाली आहे. सप्टेंबर 2026 पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार, NBFC-MFI चा मार्केट शेअर एका वर्षापूर्वीच्या 38.8% वरून थेट 44.7% वर पोहोचला आहे. याउलट, बँकांचा या क्षेत्रातील हिस्सा घसरून 21.8% झाला असून, बँकांनी या विभागातील जोखीम कमी करण्यासाठी धोरणात्मक पावले उचलली आहेत.
गुणवत्तेवर भर, संख्येवर नाही
संपूर्ण उद्योग सध्या सावध पवित्र्यात आहे. सप्टेंबर 2026 पर्यंत क्षेत्राचे एकूण ग्रॉस लोन पोर्टफोलिओ 5% ने घसरून ₹3.28 लाख कोटी झाला आहे. मात्र, ही घसरण म्हणजे संकट नसून, कर्जाची गुणवत्ता सुधारण्याचा हा एक प्रयत्न आहे.
आकडेवारीनुसार, कर्जदारांना आता मोठ्या रकमेची कर्जे दिली जात आहेत. सरासरी कर्जाचा आकार मागील वर्षात 17.5% ने वाढून ₹63,100 वर पोहोचला आहे. विशेष म्हणजे, ₹1 लाखापेक्षा जास्त रकमेच्या कर्जांमध्ये 41.3% ची मोठी वाढ दिसून आली आहे. ही कर्जे प्रामुख्याने जुन्या आणि विश्वासार्ह ग्राहकांना दिली जात असल्याने बुडीत कर्जांचा धोका कमी झाला आहे. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे, 31-90 आणि 91-180 दिवसांच्या पोर्टफोलिओ-एट-रिस्क (PAR) मध्ये 0.8% इतकी स्थिरता पाहायला मिळाली आहे.
आव्हाने आणि भविष्यातील गुंतवणूक
जरी NBFC-MFI कंपन्यांचा दबदबा वाढत असला, तरी त्यांच्यासमोर काही आव्हाने आहेत. लहान कंपन्यांना तरलतेचा (Liquidity) प्रश्न भेडसावू शकतो. विशेष म्हणजे, NBFC-MFI साठी लागणाऱ्या एकूण निधीपैकी 80% पेक्षा जास्त रक्कम अजूनही बँकांकडूनच येते. म्हणजेच, बँका थेट ग्राहकांना कर्ज देत नसल्या तरी, या कंपन्यांच्या माध्यमातून त्या या क्षेत्रात सक्रिय आहेत.
गुंतवणूकदारांनी ग्रामीण भागातील मजुरीचे दर, पावसाचे प्रमाण आणि ग्राहकांची कर्ज परतफेड करण्याची क्षमता याकडे बारकाईने लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे. यासोबतच, नियामक बदल किंवा ओव्हर-लेव्हरेजिंगच्या चिंतेमुळे भविष्यातील नफ्यावर परिणाम होऊ शकतो.