बँक खात्यात नॉमिनेशन असणे म्हणजे पैसे मिळवण्याची प्रक्रिया सोपी होणे होय, पण नॉमिनी म्हणजे कायदेशीर मालक नव्हे. २०२६ च्या नवीन बँकिंग नियमांनुसार, नॉमिनी हा केवळ एक विश्वस्त (Trustee) असतो, हे गुंतवणूकदारांनी समजून घेणे गरजेचे आहे.
अनेक खातेदारांना असे वाटते की बँकेत नॉमिनीचे नाव दिले की सर्व समस्या सुटल्या आणि संबंधित व्यक्तीलाच सर्व संपत्ती मिळेल. मात्र, ही एक मोठी चुकीची समजूत आहे. बँकेच्या दृष्टीने नॉमिनेशन हे केवळ एक प्रशासकीय साधन आहे. खातेदाराचा मृत्यू झाल्यास बँकेची जबाबदारी नॉमिनीला पैसे देऊन संपते. त्यानंतर तो नॉमिनी त्या पैशांचा कायदेशीर मालक बनत नाही, तर तो केवळ एक विश्वस्त (Trustee) म्हणून काम करतो.
नॉमिनीची खरी भूमिका काय?
सर्वोच्च न्यायालयाच्या 'शक्ती येझदानी' केससारख्या निकालांनुसार, नॉमिनीने मिळालेले पैसे हे मृत व्यक्तीच्या कायदेशीर वारसांच्या वतीने सांभाळणे आवश्यक असते. जर नॉमिनी आणि कायदेशीर वारस यांच्यात वाद झाला, तर नॉमिनीला मृत व्यक्तीचे मृत्युपत्र (Will) किंवा वारसा कायद्यानुसारच ते पैसे वाटावे लागतात.
२०२६ चे नवीन बँकिंग नियम
'बँकिंग लॉज अमेंडमेंट ॲक्ट २०२५' नुसार, २०२६ पासून काही महत्त्वाचे बदल झाले आहेत. आता खातेदार एका खात्यासाठी ४ नॉमिनी नियुक्त करू शकतात. तसेच, आवश्यक कागदपत्रे जमा केल्यानंतर बँकांना १५ दिवसांच्या आत क्लेम सेटल करावा लागेल. हे नियम क्लेम मिळवण्याची प्रक्रिया जलद करतात, पण 'नॉमिनी म्हणजे मालक' ही कायदेशीर व्याख्या बदलत नाहीत.
कागदपत्रांचे महत्त्व का कायम आहे?
नॉमिनेशनमुळे 'सक्सेशन सर्टिफिकेट'ची गरज कमी होत असली तरी, कौटुंबिक वाद किंवा मृत्युपत्र नसल्यास कायदेशीर अडथळे येऊ शकतात. विमा पॉलिसी (Life Insurance) आणि बँक ठेवी यांत फरक असतो, हे ध्यानात घेणे गरजेचे आहे.
गुंतवणूकदारांनी काय करावे?
फक्त नॉमिनेशनवर अवलंबून न राहता, तुमचे मृत्युपत्र तयार ठेवा. लग्नानंतर किंवा घरातील महत्त्वाच्या घडामोडींनंतर नॉमिनेशन अपडेट करा. २०२६ च्या नवीन तरतुदींचा लाभ घेण्यासाठी, आपल्या बँक खात्यांमधील नॉमिनेशनची माहिती पुन्हा एकदा तपासून घेणे आता अधिक सोपे आणि आवश्यक झाले आहे.