AI चा धोका वाढला: फसवणुकीचे नवे जाळे, फिनटेक कंपन्या आणि RBI चिंतेत!

फसवणुकीचे बदलते स्वरूप

आजकाल AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) चा वापर करून होणारी फसवणूक अत्यंत अत्याधुनिक झाली आहे. सायबर गुन्हेगार आता हॅकिंगच्या जुन्या पद्धती सोडून AI चा वापर करून बनावट व्हिडिओ (deepfakes), आवाज क्लोनिंग (voice cloning) आणि स्वयंचलित संवाद प्रणाली वापरत आहेत. यामुळे लोकांना सहज फसवलं जातंय. यामध्ये सर्वात जास्त बळी ज्येष्ठ नागरिकांचा जात आहे.

आकडेवारीनुसार, 2023 मध्ये जगभरात अशा फसवणुकीतून $485.6 बिलियन पेक्षा जास्त रुपयांचे नुकसान झाले. अमेरिकेत, FBI ला 2024 मध्ये ज्येष्ठ नागरिकांच्या फसवणुकीच्या 1,50,000 पेक्षा जास्त तक्रारी मिळाल्या, ज्यात सुमारे $4.9 बिलियन रुपयांचे नुकसान झाले. प्रत्येक ज्येष्ठ नागरिकाचे सरासरी नुकसान $34,000 च्या आसपास आहे.

अनेकदा स्कॅमर बँक अधिकारी, सरकारी अधिकारी किंवा अगदी ओळखीचे नातेवाईक बनून फोन करतात आणि लोकांच्या विश्वासाचा गैरफायदा घेतात. 'ऑल-ग्रीन' फ्रॉडसारख्या नवीन पद्धतींमुळे फसवणूक ओळखणे आणखी कठीण झाले आहे.

वित्तीय क्षेत्रावर वाढता दबाव

या वाढत्या फसवणुकीमुळे बँका आणि फिनटेक कंपन्यांवर प्रचंड दबाव आला आहे. यामुळे होणारे आर्थिक नुकसान तर आहेच, पण ग्राहकांचा विश्वासही कमी होत आहे. आता नियामक संस्थाही अधिक कडक पावले उचलत आहेत. भारतात, रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) डिजिटल पेमेंट्स आणि पेमेंट ॲग्रीगेटर्सवर आपले लक्ष वाढवत आहे. RBI ने फ्रॉड रिस्क मॅनेजमेंटसाठी (fraud risk management) नवीन नियम जारी केले आहेत, ज्यात फसवणूक लवकर ओळखणे आणि रिपोर्ट करणे बंधनकारक केले आहे. बँकांना मजबूत फ्रॉड डिटेक्शन सिस्टम्स बसवाव्या लागणार आहेत, अन्यथा त्यांना मोठ्या आर्थिक जबाबदाऱ्या स्वीकाराव्या लागू शकतात. यासाठी कंपन्यांना तंत्रज्ञान आणि प्रक्रियांमध्ये मोठी गुंतवणूक करावी लागत आहे.

फिनटेक क्षेत्राचा प्रतिसाद आणि संधी

डिजिटल इनोव्हेशनशी जोडलेल्या फिनटेक सेक्टरसाठी हे एक मोठे आव्हान आहे, पण सोबतच संधीही आहे. बँकिंगमधील सायबर सुरक्षा बाजार, ज्याचे मूल्य 2022 मध्ये $74.3 बिलियन होते, ते 2032 पर्यंत $282 बिलियन पर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे. वाढत्या सायबर धोक्यांमुळे आणि डिजिटल सेवांवरील वाढत्या अवलंबनामुळे ही वाढ होत आहे.

AI-आधारित थ्रेट डिटेक्शन (threat detection), बिहेवियरल ॲनालिटिक्स (behavioral analytics) आणि संपूर्ण सुरक्षा प्लॅटफॉर्म्स देणाऱ्या कंपन्यांना मोठी मागणी आहे. फिनटेक क्षेत्रातील AI चा वापर 2025 पर्यंत $17.69 बिलियन पर्यंत पोहोचेल आणि 2029 पर्यंत $51.08 बिलियन पर्यंत जाण्याचा अंदाज आहे. मात्र, अनेक फिनटेक कंपन्या अजूनही तोट्यात आहेत, जी या क्षेत्राचे उच्च-वाढ, उच्च-जोखीम स्वरूप दर्शवते.

मानवी घटक आणि धोक्यांची शर्यत

तंत्रज्ञानात कितीही प्रगती झाली तरी, मानवी स्वभाव हाच सर्वात मोठा धोका आहे. फसवणूक करणारे मानसिक फेरफार (psychological manipulation) करतात, ज्यामुळे केवळ मजबूत ऑथेंटिकेशन प्रोटोकॉल पुरेसे नाहीत. AI चा वाढता वापर सायबर गुन्हेगार आणि सुरक्षा कंपन्यांमध्ये एक सततची शर्यत निर्माण करत आहे, ज्यासाठी सतत आधुनिक आणि AI-आधारित बचाव यंत्रणांमध्ये मोठी गुंतवणूक आवश्यक आहे.

ज्या कंपन्या अत्याधुनिक सायबर सुरक्षा आणि फसवणूक प्रतिबंधक उपायांमध्ये (fraud prevention) पुरेशी गुंतवणूक करणार नाहीत, त्यांना केवळ आर्थिक नुकसानीचाच नाही, तर प्रतिष्ठेची हानी आणि नियामक दंड यांचाही सामना करावा लागेल. वित्तीय समावेशन (financial inclusion) वाढवताना UPI सारख्या नवीन पेमेंट सिस्टम्सवर अधिक लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे.

भविष्यातील दृष्टिकोन

भविष्यात, फिनटेक क्षेत्राची दिशा सायबर धोक्यांचा सामना करण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल. AI-आधारित सुरक्षा उपायांमध्ये वाढ आणि संस्थांमधील सहकार्याने (collaborative defense) संरक्षण मॉडेलवर अधिक भर दिला जाईल, असा तज्ञांचा अंदाज आहे. बँकिंग क्षेत्रातील सायबर सुरक्षा बाजार तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे लक्षणीयरीत्या वाढेल.

वित्तीय संस्थांना केवळ प्रतिबंधावरच नाही, तर जलद प्रतिसाद (rapid response) आणि वसुली यंत्रणांवरही लक्ष केंद्रित करावे लागेल. फसवणूक जसजशी विकसित होत राहील, तसतसे तंत्रज्ञान, नियामक अनुपालन (regulatory compliance) आणि ग्राहकांना शिक्षित करण्यावर (customer education) भर दिला जाईल, जेणेकरून डिजिटल आर्थिक परिसंस्थेची अखंडता जपली जाईल.