भारतातील E3W मार्केटमध्ये एल-५ सेगमेंटची धूम! मोठ्या कंपन्यांची मक्तेदारी वाढत, छोट्यांना फटका

एल-५ सेगमेंटची वाढ आणि मोठ्या कंपन्यांचा दबदबा

एप्रिल महिन्यातील आकडेवारीनुसार, इलेक्ट्रिक थ्री-व्हीलर (E3W) मार्केटमध्ये एल-५ सेगमेंटमध्ये 4% ची वाढ होऊन विक्री 25,307 युनिट्सपर्यंत पोहोचली आहे. याउलट, एल-३ (L3) कॅटेगरीच्या विक्रीत 1% ची घट दिसून आली. याचा अर्थ असा की, फ्लीट ऑपरेटर वाढत्या इंधन दरांमुळे आता अधिक सक्षम वाहनांकडे वळत आहेत. पेट्रोलचे दर प्रति लिटर ₹94 ते ₹107 पर्यंत आणि सीएनजीचे दरही एप्रिल 2026 मध्ये जास्त असल्याने, प्रति किलोमीटर सुमारे ₹1.4 च्या कमी ऑपरेशनल कॉस्टमुळे (operational cost) ई-थ्री-व्हीलर डिलिव्हरी सेवांसाठी खूप आकर्षक ठरत आहेत.

यामुळे, महिंद्रा लास्ट माईल मोबिलिटी (Mahindra Last Mile Mobility), बजाज ऑटो (Bajaj Auto) आणि टीव्हीएस मोटर (TVS Motor) यांसारख्या मोठ्या कंपन्यांनी एल-५ मार्केटमधील जवळपास 88% हिस्सेदारी मिळवली आहे. यात महिंद्रा लास्ट माईल मोबिलिटी एल-५ सेगमेंटमध्ये आघाडीवर असून, त्यांच्या 90% पेक्षा जास्त एल-५ विक्री इलेक्ट्रिक वाहनांची आहे. या कंपन्यांना त्यांच्या विस्तृत सर्व्हिस नेटवर्क (service network) आणि सहज उपलब्ध होणाऱ्या फायनान्सिंगचा (financing) मोठा फायदा मिळत आहे, जो या किमतीवर आधारित मार्केटमध्ये खूप महत्त्वाचा आहे.

लहान कंपन्यांवर वाढता दबाव

दुसरीकडे, ओमेगा सेकी मोबिलिटी (Omega Seiki Mobility) सारख्या लहान उत्पादकांना मात्र मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. मार्केटमध्ये टिकून राहण्यासाठी मोठ्या स्केल (scale) आणि वितरणाची (distribution) आवश्यकता असते, जी या कंपन्यांकडे कमी आहे. एल-५ सारख्या महागड्या वाहनांकडे होणारे शिफ्ट, ज्यासाठी रिसर्च, डेव्हलपमेंट आणि उत्पादनात मोठी गुंतवणूक लागते, त्यामुळे लहान कंपन्या आणि मोठ्या कंपन्यांमधील दरी आणखी वाढत आहे. बॅटरी स्वॅपिंगसारखे (battery swapping) नवीन प्रयोग करूनही, लहान कंपन्यांना किंमत, वितरण आणि फायनान्सिंगमध्ये मोठ्या कंपन्यांशी स्पर्धा करणे खूप कठीण जात आहे.

मार्केटमध्ये टिकण्यासाठी प्रचंड गुंतवणुकीची गरज

भारताच्या ईव्ही (EV) मार्केटमध्ये 2030 पर्यंत 30% मार्केट पेनिट्रेशनचे (market penetration) लक्ष्य आणि एल-५ कार्गो वाहनांकडे होणारे शिफ्ट यासाठी मोठ्या भांडवली गुंतवणुकीची (capital investment) गरज आहे. महिंद्रा अँड महिंद्रा (Mahindra & Mahindra) आपल्या ईव्ही विभागात मोठी गुंतवणूक करत आहे. बजाज ऑटो (Bajaj Auto) खर्च कमी करण्यासाठी आणि आर&डी (R&D) मध्ये मॉड्यूलर डिझाइनचा (modular design) वापर करून ईव्हीमधून FY2026 च्या मध्यापर्यंत ब्रेक-इव्हन (break-even) साधण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे. टीव्हीएस मोटर (TVS Motor) देखील आपल्या इलेक्ट्रिक वाहनांच्या व्यवसायात खर्च वाढवत आहे. या प्रचंड भांडवली गरजेमुळे लहान कंपन्यांसाठी एक मोठी अडचण निर्माण झाली आहे, ज्यामुळे मोठ्या कंपन्यांना त्यांची स्थिती आणखी मजबूत करण्यास मदत मिळत आहे.

कायम असलेल्या अडचणी आणि भविष्यातील आव्हानं

सकारात्मक ट्रेंड असूनही, ई-थ्री-व्हीलर सेगमेंटमध्ये, विशेषतः लहान कंपन्यांसाठी, काही संरचनात्मक समस्या कायम आहेत. फायनान्सिंग हा एक मोठा अडथळा आहे, कारण अनेक लास्ट-माईल डिलिव्हरी ड्रायव्हर्सकडे औपचारिक क्रेडिट हिस्ट्री (credit history) नसते, त्यामुळे ईव्हीसाठी कर्ज मिळवणे कठीण होते. जरी फ्लीट ऑपरेटर आणि लीजिंग कंपन्या मदत करत असल्या तरी, ईव्हीची सुरुवातीची किंमत (₹2.5 ते ₹3.5 लाख कार्गो ई-थ्री-व्हीलरसाठी) लक्षणीय आर्थिक मदतीची मागणी करते, जी लहान उत्पादक अनेकदा ग्राहकांना देऊ शकत नाहीत. चार्जिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर (charging infrastructure) देखील सर्वत्र सारखे नाही; मोठ्या शहरांमध्ये ते चांगले आहे, परंतु लहान शहरे आणि ग्रामीण भागात त्याची कमतरता आहे. यामुळे वाहनांच्या वापरावर मर्यादा येऊ शकतात.

एल-५ वाहनांकडे होणारे शिफ्ट ऑपरेटरसाठी पे-बॅक कालावधी (payback period) वाढवते, ज्यामुळे योग्य फायनान्सिंगशिवाय स्वीकारार्हता कमी होऊ शकते. लहान कंपन्यांची बाजारातील घटती हिस्सेदारी हे देखील मार्केटमध्ये वाढती एकाग्रता दर्शवते, ज्यामुळे भविष्यात निवड आणि नवकल्पना (innovation) मर्यादित होऊ शकतात, जर फक्त काही मोठ्या कंपन्या बाजारावर नियंत्रण ठेवू शकल्या.

मोठ्या कंपन्यांसाठी काय आहे पुढे?

विश्लेषकांचा (analysts) असा अंदाज आहे की, आघाडीच्या कंपन्यांसाठी परिस्थिती आशादायक आहे. महिंद्रा अँड महिंद्राला त्यांच्या मजबूत ईव्ही योजनांमुळे आणि एसयूव्ही मार्केटमधील (SUV market) ताकदीमुळे 'स्ट्रॉंग बाय' (Strong Buy) रेटिंग मिळत आहे. बजाज ऑटो खर्च कपात आणि हायब्रिड प्लॅटफॉर्म विकसित करण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहे, ज्यामुळे त्यांना ईव्ही शिफ्टचे व्यवस्थापन करण्यास मदत मिळेल. टीव्हीएस मोटर नवीन ईव्ही मॉडेल्स आणि निर्यातीवर भर देत असल्याने भविष्यातील वाढीचे संकेत मिळत आहेत. ई-थ्री-व्हीलर मार्केटची वाढ कायम राहण्याची अपेक्षा आहे, ज्यामध्ये एल-५ मॉडेल्सचा वाटा मोठा असेल आणि 2030 पर्यंत एल-५ सेगमेंटमध्ये ईव्हीचा वाटा 60% पर्यंत पोहोचू शकतो. तथापि, ही वाढ फायनान्सिंग आणि इन्फ्रास्ट्रक्चरच्या समस्या सोडवण्यावर अवलंबून असेल, ज्यामुळे भविष्यात अधिक भांडवल आणि मोठ्या ऑपरेशन्स असलेल्या स्थापित कंपन्यांनाच अधिक फायदा होण्याची शक्यता आहे.