सिद्धार्थनगरचा पारंपरिक 'Kalanamak Rice' आता एका ब्रँडेड कमोडिटीमध्ये रूपांतरित झाला आहे. ODOP योजनेच्या प्रभावी अंमलबजावणीमुळे तांदळाची लागवड **20,000 हेक्टरपर्यंत** वाढली असून किमती **₹200 प्रति किलोपर्यंत** पोहोचल्या आहेत.
उत्तर प्रदेशातील सिद्धार्थनगर जिल्ह्यातील शेती अर्थव्यवस्थेत एक मोठा बदल पाहायला मिळत आहे. आपल्या विशिष्ट सुगंधासाठी आणि कमी 'ग्लायसेमिक इंडेक्स'साठी ओळखला जाणारा 'काळा नमक' तांदूळ आता एका स्थानिक उत्पादनावरून जागतिक दर्जाच्या कमोडिटीकडे वाटचाल करत आहे. राज्य सरकारच्या 'वन डिस्ट्रिक्ट वन प्रॉडक्ट' (ODOP) योजनेमुळे या तांदळाचा होलसेल भाव जो 2018 मध्ये ₹40-50 प्रति किलो होता, तो आता ₹150 ते ₹200 प्रति किलोपर्यंत पोहोचला आहे.
व्हॅल्यू ॲडेड प्रॉडक्ट्सचा प्रभाव
केवळ कच्चा तांदूळ न विकता आता शेतकरी आणि उद्योजक त्यावर प्रक्रिया करून नफा कमावत आहेत. 'कॉमन फॅसिलिटी सेंटर्स'च्या मदतीने तांदळाचे पॅकेजिंग करणे आणि त्यापासून पौष्टिक कुकीज (Nutritional Cookies) बनवणे यांसारख्या गोष्टींमुळे दिल्ली आणि मुंबईसारख्या शहरांत मोठी मागणी निर्माण झाली आहे. 'PMFME' योजनेतून मिळालेल्या अनुदानामुळे आधुनिक उपकरणांचा वापर वाढला असून, उत्पादनाचा दर्जा सुधारला आहे.
शेतीसमोरील आव्हाने आणि जोखीम
एकीकडे लागवडीचे क्षेत्र 2,000 हेक्टरवरून 20,000 हेक्टरपर्यंत वाढले असले तरी, शेतीसमोर आजही नैसर्गिक संकटे आहेत. विशेषतः पिकांची उंची जास्त असल्याने वाऱ्यामुळे पीक पडणे (Crop Lodging) आणि 'नेक ब्लास्ट'सारख्या रोगांचा धोका कायम आहे. जरी नवीन अर्ध-बौने वाण (Semi-dwarf varieties) आणले जात असले, तरी त्यांची स्वीकारार्हता वाढवणे गरजेचे आहे.
मार्केटमधील अनिश्चितता
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, या GI-टॅग उत्पादनासाठी कोणतेही निश्चित 'किमान आधारभूत किंमत' (MSP) नाही. सध्याचा व्यवसाय हा पूर्णपणे सरकारी मार्केटिंग आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर अवलंबून आहे. जर मागणी कमी झाली, तर साठा पडून राहण्याची मोठी जोखीम शेतकऱ्यांवर आहे. त्यामुळे भविष्यात हा व्यापार टिकवण्यासाठी पुरवठा साखळी अधिक सक्षम करणे आवश्यक आहे.