हेल्महोल्त्झ सेंटर फॉर एन्व्हायर्नमेंटल रिसर्चच्या नवीन अभ्यासानुसार, तापमान १ अंश सेल्सियसने वाढल्यास भारतातील तांदूळ उत्पादनात तब्बल ६.६% घट होण्याची शक्यता आहे. ही आकडेवारी मागील अंदाजांपेक्षा तिप्पट असून, हवामान बदलामुळे देशाची अन्नसुरक्षा आणि शेती उत्पादनावर मोठे धोके दर्शवते.
तापमान वाढीचा शेतीवर गंभीर परिणाम
हेल्महोल्त्झ सेंटर फॉर एन्व्हायर्नमेंटल रिसर्चने केलेल्या एका नवीन अभ्यासात असे आढळून आले आहे की, जागतिक तापमानवाढीमुळे भारतातील तांदूळ उत्पादनावर मोठे संकट येऊ शकते. अभ्यासात असे म्हटले आहे की, तापमान १ अंश सेल्सियसने वाढल्यास तांदूळ उत्पादनात ६.६% पर्यंत घट होऊ शकते. ही आकडेवारी मागील अंदाजांपेक्षा तीन पटीने जास्त आहे. या नवीन निष्कर्षांमुळे पूर्वीच्या कृषी मॉडेल्सवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे, कारण त्यामध्ये पिकांच्या महत्त्वाच्या प्रजननाच्या काळात होणाऱ्या अति उष्णतेच्या परिणामांचा पुरेसा विचार केला गेला नव्हता.
३०°C पेक्षा जास्त तापमान हे मुख्य कारण
या अभ्यासात २१४ ठिकाणांवरील फील्ड डेटाची तुलना करून उत्पादनातील फरकाचे विश्लेषण करण्यात आले. यात असे दिसून आले की, ३०°C पेक्षा जास्त तापमानामुळे उत्पादनात सर्वाधिक घट होते. अभ्यासलेल्या ७०% पेक्षा जास्त ठिकाणी, प्रजननाच्या काळात आलेल्या उष्णतेच्या तणावामुळे उत्पादनात अर्ध्याहून अधिक घट झाली. याचा अर्थ, उष्णतेच्या लाटांचा काळ हा एकूण तापमानवाढीइतकाच महत्त्वाचा आहे. भारत हा तांदळावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेला देश आहे, त्यामुळे ही बाब अधिक गंभीर आहे.
दक्षिण आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील धोके
दक्षिण आणि दक्षिण-पूर्व आशियाई देश या तापमान बदलांमुळे सर्वाधिक प्रभावित होण्याची शक्यता आहे. भारत, पाकिस्तान आणि बांगलादेशात, तापमान १°C ने वाढल्यास तांदूळ उत्पादनात २.१% ऐवजी ६.६% घट होण्याचा अंदाज आहे. थायलंड, फिलिपिन्स आणि म्यानमारसारखे देश आणखी मोठ्या घटीचा सामना करू शकतात, जिथे ही संवेदनशीलता ३.७% वरून ७.७% पर्यंत वाढू शकते. हे निष्कर्ष या प्रदेशातील वाढत्या असुरक्षिततेवर प्रकाश टाकतात, ज्याचा भविष्यातील कृषी उत्पादन आणि अन्नधान्याच्या किमतींवर परिणाम होऊ शकतो.
भविष्यातील अन्न सुरक्षेपुढील आव्हान
पूर्वीची कृषी मॉडेल्स तांदळाच्या वाढीच्या संवेदनशील टप्प्यात होणारे उष्णतेमुळे होणारे नुकसान अचूकपणे दर्शविण्यात कमी पडली आहेत. त्यामुळे, भूतकाळातील अनेक मूल्यांकनांमध्ये हवामान बदलाचा अन्न पुरवठ्यावर होणाऱ्या दीर्घकालीन परिणामांना कमी लेखले गेले असावे. हा नवीन डेटा या क्षेत्राची संवेदनशीलता अधिक स्पष्टपणे दर्शवतो. गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्त्यांसाठी, उष्णता-प्रतिरोधक पिकांच्या जाती विकसित करणे आणि शेती तंत्रज्ञानात सुधारणा करणे महत्त्वाचे ठरेल. हवामान बदलाच्या अस्थिरतेत भारताला आपली अन्नसुरक्षा कायम राखण्यासाठी, कृषी क्षेत्राची उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि अन्नधान्याच्या वाढत्या किमतींवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी हवामान-लवचिक तंत्रज्ञानामध्ये गुंतवणूक करणे आवश्यक असेल.