मेघालयमधील Ri-Bhoi जिल्ह्यात ICAR च्या 'Aqua Village' मॉडेलमुळे मासे उत्पादनात मोठी झेप घेतली आहे. यामुळे माशांचे उत्पादन प्रति हेक्टर **१.५ टनांवरून ४ टनांपर्यंत** वाढले असून, राज्याची माशांवरील आयात अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होणार आहे.
भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने (ICAR) मेघालयच्या Ri-Bhoi जिल्ह्यात केलेल्या प्रयोगातून एक सकारात्मक चित्र समोर आले आहे. २०२५ मधील प्रति हेक्टर १.५ टन उत्पादन नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत ४ टनांपर्यंत पोहोचले आहे. पारंपरिक शेती सोडून आता तंत्रज्ञानाचा वापर करून माशांची घनता नियंत्रित करणे, दर्जेदार बियाणे आणि संतुलित आहार (Pelleted feeds) देण्यावर भर दिला जात आहे.
स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम
मेघालय आपल्या माशांच्या गरजेपैकी जवळपास ४० टक्के हिस्सा आयात करतो. हे प्रमाण कमी करण्यासाठी ICAR-NEH विभागाच्या 'Tribal Sub-Plan' अंतर्गत हे मॉडेल राबवले जात आहे. यामुळे आदिवासी शेतकऱ्यांना शास्त्रशुद्ध पद्धतीने मासेमारी करणे सोपे झाले असून, कमी वेळात माशांचे वजन अपेक्षित मर्यादेपर्यंत पोहोचत आहे.
आर्थिक आणि व्यावहारिक आव्हाने
उत्पादन वाढले असले तरी, छोट्या शेतकऱ्यांसमोर खर्चाचे आव्हान कायम आहे. पॅलेटेड फीड आणि ऑक्सिजनसाठी लागणारी यंत्रसामग्री (Paddle-wheel aerators) यामुळे सुरुवातीचा भांडवली खर्च आणि दैनंदिन देखभाल खर्च वाढला आहे. सरकारी सबसिडीवर अवलंबून न राहता नफा कमावण्यासाठी शेतकऱ्यांना आता बाजारपेठेशी थेट जोडले जाणे आवश्यक आहे.
पुढील वाटचाल
वाढत्या उत्पादनामुळे कोल्ड-चेन फॅसिलिटी आणि वाहतुकीची सोय असणे गरजेचे आहे, अन्यथा स्थानिक बाजारात मालाची आवक वाढून दर पडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. आता ICAR, इम्फाळच्या 'Central Agricultural University' सोबत मिळून हे मॉडेल इतर जिल्ह्यांमध्येही राबवण्याची तयारी करत आहे, ज्यामुळे भविष्यात मेघालय मासे उत्पादनात स्वावलंबी होऊ शकेल.