सॅटेलाईट डेटानुसार, शेतातील पेंढा जाळण्याच्या (Stubble Burning) प्रकारात मोठा बदल दिसून आला आहे. मध्य सप्टेंबरपासून पंजाबमध्ये ८८ घटना नोंदवल्या गेल्या असताना, मध्य प्रदेशात ही संख्या ११८ वर पोहोचली आहे. हवामान बदलामुळे शेतकरी आता धानाच्या शेतीकडे वळत असल्याने हे नवे संकट उभे राहिले आहे.
आकडेवारीतील धक्कादायक बदल
इंडियन ॲग्रिकल्चरल रिसर्च इन्स्टिट्यूट (IARI) च्या सॅटेलाईट मॉनिटरिंगनुसार, पेंढा जाळण्याच्या घटनांच्या केंद्रस्थानी बदल झाला आहे. CREAMS च्या आकडेवारीनुसार, १५ सप्टेंबर ते ६ ऑक्टोबर २०२६ या काळात मध्य प्रदेशात ११८ घटनांची नोंद झाली, तर पंजाबमध्ये केवळ ८८ घटना समोर आल्या. विशेष म्हणजे, पंजाबमधील ही संख्या गेल्या सात वर्षांतील नीचांकी स्तर आहे, ज्यामुळे तेथील सरकारी उपाययोजना प्रभावी ठरत असल्याचे दिसते.
मध्य प्रदेशात का वाढली आग?
मध्य प्रदेशातील या वाढत्या घटनांमागे शेतीचे बदलते गणित कारणीभूत आहे. शेतकरी आता सोयाबीन आणि उडीद यांसारख्या पारंपरिक पिकांऐवजी धानाच्या (Paddy) लागवडीकडे वळत आहेत. खराब हवामानाचा सामना करण्यासाठी हे पीक अधिक सक्षम असले, तरी धानाची कापणी केल्यानंतर पुढच्या पेरणीसाठी शेतकऱ्यांकडे खूप कमी वेळ असतो. त्यामुळे शेत मोकळे करण्यासाठी पेंढा जाळणे हा मार्ग स्वस्त आणि जलद पडत आहे.
नियम आणि आर्थिक परिणाम
ही स्थिती राज्य सरकारांसाठी नवी आव्हाने निर्माण करत आहे. भविष्यात पंजाब आणि हरियाणामध्ये लागू असलेले कडक नियम आता मध्य प्रदेशातही लागू होण्याची शक्यता आहे. जर सरकारने कडक पावले उचलली, तर शेतकऱ्यांना पेनल्टीचा सामना करावा लागू शकतो किंवा त्यांना 'किमान आधारभूत किंमत' (MSP) मिळण्यात अडचणी येऊ शकतात. तसेच, हिवाळ्यात या भागातील हवामानाची गुणवत्ता खालावल्यास न्यायालयीन हस्तक्षेपाचा धोकाही वाढू शकतो.
मॉनिटरिंगवर लक्ष
सध्या मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंडच्या काही भागांत ढगाळ वातावरण असल्याने सॅटेलाईटला अचूक माहिती मिळवण्यात अडथळे येत आहेत. त्यामुळे प्रत्यक्ष घटनांची संख्या अधिक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. पुढील काळात सरकारी पातळीवर कोणती कठोर कारवाई केली जाते, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.