काश्मिरी केशरी शेती धोक्यात! 'रेड गोल्ड'च्या तस्करीने वाढवली चिंता

'रेड गोल्ड'च्या तस्करीचे वाढते जाळे

काश्मीरचे मौल्यवान केशरी उत्पादन, ज्याला 'रेड गोल्ड' म्हणूनही ओळखले जाते, एका नव्या आव्हानाला सामोरे जात आहे. केशरी कंदांची (Saffron Corms) अवैध तस्करी वाढत असून, यामुळे या मौल्यवान मसाल्याच्या भविष्यातील उत्पादनावर संकट ओढवले आहे.

अलीकडील पम्पोरजवळ 1.5 क्विंटल कंद जप्त केल्याच्या घटनांमधून केशरीच्या मागणी आणि लागवडीच्या मुख्य संसाधनांच्या सुरक्षिततेमधील वाढता तफावत स्पष्ट होतो.

शेतकऱ्यांचे आकर्षण आणि दीर्घकालीन धोका

स्थानिक शेतकरी जास्त भावाच्या लालसेने हे कंद इतर राज्यातील खरेदीदारांना विकत असल्याचे बोलले जात आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना तात्काळ आर्थिक फायदा होत असला तरी, काश्मीरच्या केशरी लागवड क्षेत्रासाठी हा दीर्घकालीन धोका आहे. या प्रथेमुळे स्थानिक पातळीवर निरोगी लागवड सामग्रीचा (planting material) तुटवडा निर्माण होत आहे, जो पुढील हंगामात पिकाची गुणवत्ता आणि उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सरकारी प्रयत्न आणि क्षेत्राची वास्तविकता

जम्मू आणि काश्मीर सरकार राष्ट्रीय केशरी मिशन (National Saffron Mission) सारख्या उपक्रमांद्वारे या उद्योगाला स्थिर करण्याचा प्रयत्न करत आहे. 2024-25 च्या आकडेवारीनुसार, हा उद्योग आजही आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे. वार्षिक उत्पादन 19.58 मेट्रिक टन असून, त्याचे मूल्य ₹534.53 कोटींहून अधिक आहे. या आकडेवारीनुसार, तस्करी ही एक गंभीर समस्या असली तरी, अधिकारी कायद्याद्वारे यावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. यामुळे एकूण उद्योगाच्या उत्पादनात मोठी घट झालेली नाही.

गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाची सूचना

गुंतवणूकदारांनी केशरी उत्पादन क्षेत्र आणि शेअर बाजारात सूचीबद्ध कंपन्या यांच्यातील गोंधळ टाळावा. विशेषतः, 'Saffron Industries Ltd' (BSE: 531436) या कंपनीचा केशरी उत्पादन किंवा कृषी व्यवसायाशी काहीही संबंध नाही. ही कंपनी प्रामुख्याने कागद निर्मिती आणि रिअल इस्टेट क्षेत्रात कार्यरत आहे. भारतीय शेअर बाजारात अशी कोणतीही सूचीबद्ध कंपनी नाही जी काश्मिरी केशरीच्या लागवड किंवा व्यापारातून उत्पन्न मिळवते.

लागवडीसमोरील व्यापक धोके

तस्करी व्यतिरिक्त, केशरी उद्योगाला इतर संरचनात्मक धोक्यांचाही सामना करावा लागत आहे. हवामान बदल, अनियमित पाऊस आणि दीर्घकाळ कोरडे हवामान यामुळे केशरी उत्पादनात घट होण्याचा धोका आहे. तसेच, स्थानिक उत्पादकांना भारतीय खवले मांजर (Indian crested porcupine) सारख्या कीटकांचा सामना करावा लागतो. तसेच, उच्च-गुणवत्तेची माती आणि सिंचन व्यवस्था राखण्याचे आव्हानही आहे.

प्रदेशाच्या कृषी स्थिरतेसाठी, सरकारद्वारे प्रस्तावित केशरी बीज गुणन केंद्रांची (Saffron Seed Multiplication Nurseries) प्रगती पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. या सुविधा स्थानिक शेतकऱ्यांसाठी निरोगी कंदांचा विश्वासार्ह पुरवठा सुनिश्चित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात, ज्यामुळे अवैध विक्रीला आळा बसेल आणि पर्यावरणीय तसेच बाजारपेठेतील अनियमिततेपासून प्रदेशाचा अनमोल कृषी वारसा जपला जाईल.