भारताचे दुग्धोत्पादन मागणीपेक्षा मागे! पशुखाद्य महाग, शेतकरी हवालदिल

मागणी आणि पुरवठ्यात मोठी तफावत

भारताचा डेअरी सेक्टर (Dairy Sector) जगातील सर्वात मोठा उत्पादक असला तरी, सध्या मागणी आणि पुरवठ्यात मोठी तफावत दिसून येत आहे. देशभरात शेतकरी पातळीवर दुधाच्या दरात ₹2 ते ₹5 प्रति लीटरची वाढ झाली आहे. यामागे पशुखाद्याची तीव्र टंचाई हे मुख्य कारण आहे, ज्यामुळे कॅटल फीड (Cattle Feed) खर्चात सुमारे 35-40% ची वाढ झाली आहे. हवामान बदलामुळे 'फ्लश सीझन' (Flush Season) कमी होत आहे, तसेच पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे (West Asia conflict) पुरवठा साखळी विस्कळीत झाल्याने पॅकेजिंग साहित्याच्या दरात 70% पर्यंत वाढ झाली आहे.

गेल्या पाच वर्षांत दूध उत्पादन वाढीचा वेग वार्षिक 3.5% ते 3.78% पर्यंत मंदावला आहे, जो सुमारे 6% च्या ग्राहक मागणी वाढीपेक्षा खूपच कमी आहे. यामुळे सातत्याने तफावत वाढत चालली आहे.

उत्पादनाची गुणवत्ता आणि निर्यात समस्या

डेअरी उत्पादनांची गुणवत्ता देखील एक चिंतेचा विषय बनली आहे, ज्यामुळे निर्यातीला मर्यादा येत आहेत. अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियासारख्या बाजारपेठांमध्ये लेबलिंग आणि कागदपत्रांमधील त्रुटींमुळे 57% पेक्षा जास्त शिपमेंट्स (Shipments) नाकारल्या जात आहेत. युरोपियन युनियनने (European Union) संप्रेरके, खाद्य आणि ट्रेसिबिलिटी (traceability) यांसारख्या कडक मानकांमुळे भारतीय डेअरी प्लांटना अद्याप मान्यता दिलेली नाही. 'लंपी स्किन डिसीज' (Lumpy Skin Disease - LSD) सारख्या रोगांमुळे 2022-23 मध्ये राष्ट्रीय स्तरावर अंदाजे USD 2.44 अब्ज डॉलर्सचे नुकसान झाले, ज्यामुळे दूध उत्पादनात घट झाली आणि जनावरांचा मृत्यू वाढला.

तरुण शेतकरी कमी, खर्च जास्त

जागतिक सरासरीपेक्षा 10-15% जास्त असलेल्या वाढत्या उत्पादन खर्चामुळे तरुण पिढी डेअरी फार्मिंगकडे (Dairy Farming) वळण्यास कचरत आहे. यामुळे कुशल कामगार आणि नाविन्यतेची कमतरता भासत आहे. जरी हेरिटेज फूड्स (Heritage Foods) (~₹2,727 कोटी मार्केट कॅप, ~19.88 पी/ई रेशो), पराग मिल्क फूड्स (Parag Milk Foods) (~₹2,248 कोटी मार्केट कॅप, ~17.42 पी/ई रेशो) आणि हात्सुन्न ऍग्रो प्रॉडक्ट (Hatsun Agro Product) (~₹20,493 कोटी मार्केट कॅप, ~60.71 पी/ई रेशो) सारख्या संघटित कंपन्या या आव्हानात्मक वातावरणात काम करत असल्या तरी, त्या अजूनही या प्रणालीगत समस्यांवर मात करू शकलेल्या नाहीत.

सरकारचे लक्ष आणि भविष्यातील वाढ

या संकटावर मात करण्यासाठी अनेक उपाययोजना आवश्यक आहेत. तज्ञांच्या मते, दूध उत्पादन वाढवण्यासाठी चारा गुणवत्ता (Fodder Quality), पोषण आणि जनावरांची अनुवंशिकता सुधारणे गरजेचे आहे. नवीन 'चारा धोरणा'मुळे (Fodder Policy) वर्षभर पौष्टिक चाऱ्याची उपलब्धता सुनिश्चित करून उत्पादन खर्च 15% पर्यंत कमी होण्याची शक्यता आहे. सरकारी कार्यक्रम दर्जेदार चारा बियाणे उत्पादन आणि फीड पायाभूत सुविधा विकसित करण्यास मदत करत आहेत. भारतीय डेअरी मार्केट 2026-2034 पर्यंत INR 58,034.06 अब्ज पर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे. वाढती मागणी, आरोग्याविषयी जागरूकता आणि सरकारी धोरणे यांमुळे या क्षेत्राच्या विकासाला चालना मिळेल, परंतु यासाठी उत्पादकता आणि गुणवत्ता सुधारणे अत्यावश्यक आहे.