मान्सूनची हजेरी, पण एल निनोचा 'काळ' गडवला! शेती क्षेत्रावर मोठे संकट?

एल निनोचे वाढते सावट

जागतिक हवामान संस्था NOAA नुसार, मे ते जुलै 2026 दरम्यान एल निनो सक्रिय होण्याची 82% शक्यता आहे. विशेष म्हणजे, हा एल निनो 2027 च्या सुरुवातीपर्यंत टिकून राहण्याची शक्यता 82% आहे. या हवामान बदलामुळे, लवकर आलेला मान्सून हा एक मोठा दिलासा नसून, येणाऱ्या मोठ्या नैसर्गिक आव्हानांसाठी एक 'छोटी विश्रांती' ठरू शकते.

एल निनोचा शेतीवर होणारा जुना परिणाम

भूतकाळातील एल निनोच्या घटनांनी भारताला मोठा इशारा दिला आहे. एल निनोमुळे मान्सूनचे आगमन सरासरीपेक्षा कमी होते, ज्यामुळे अनेकदा दुष्काळ पडतो, पीक उत्पादन घटते आणि मोठे आर्थिक नुकसान होते. उदाहरणार्थ, 2009 च्या एल निनोमुळे पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा 23% कमी झाले होते, ज्याचा तांदूळ आणि ऊस यांसारख्या पिकांच्या किमतींवर मोठा परिणाम झाला होता. जर पुन्हा असाच 'सुपर एल निनो' आला, तर देशातील बऱ्याच भागांमध्ये दुष्काळाचा धोका वाढू शकतो, ज्यामुळे मान्सूनचे आगमन सरासरीच्या केवळ 92% पर्यंत खाली येऊ शकते.

भारतातील सुमारे 60% शेतकरी आपल्या खरीप पिकांसाठी मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असतात. त्यामुळे, पावसाच्या कमतरतेचा त्यांच्यावर थेट परिणाम होतो. यामुळे भात आणि गव्हासारख्या प्रमुख धान्यांचे उत्पादन घटण्याचा धोका आहे, ज्यामुळे पुरवठा साखळीत व्यत्यय येऊ शकतो आणि अन्नधान्याच्या किमती वाढू शकतात. जरी कृषी क्षेत्राचे सकल राष्ट्रीय उत्पादनातील (GDP) योगदान आता सुमारे 15-16% असले तरी, ते ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी आणि रोजगारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण सुमारे 40% लोकसंख्या त्यावर अवलंबून आहे.

कृषी कंपन्यांवर लक्ष

या हवामानातील बदलांचा थेट परिणाम कृषी क्षेत्राशी संबंधित कंपन्यांवर दिसून येतो. UPL Ltd. आणि Coromandel International सारख्या प्रमुख कृषी रसायन आणि खत कंपन्यांवर आता अधिक लक्ष ठेवले जात आहे. मे 2026 च्या मध्यापर्यंत, UPL चा P/E रेशो 27.77 होता, तर Coromandel International चा सुमारे 28.14 होता. या कंपन्यांचे मूल्यांकन (Valuation) सूचित करते की बाजारात त्यांच्याकडून मजबूत कमाईची अपेक्षा आहे. तुलनेत, Chambal Fertilisers (P/E 9.33) आणि Rashtriya Chemicals and Fertilizers (P/E 21.94) सारख्या कंपन्यांचे मूल्यांकन कमी आहे. यामुळे, UPL आणि Coromandel या कंपन्यांना कमाईत घट झाल्यास जास्त फटका बसू शकतो.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, एल निनोमुळे शेती उत्पादनात 20-40% पर्यंत घट होऊ शकते, ज्यामुळे कृषी रसायने आणि खतांच्या मागणीवर थेट परिणाम होतो. तसेच, सरकार रासायनिक खतांचा वापर मर्यादित करण्यासाठी काही धोरणे आणू शकते. यासोबतच, खराब मान्सूनमुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न कमी झाल्यास ग्रामीण भागात मागणी मंदावते, ज्याचा परिणाम FMCG कंपन्यांवरही होऊ शकतो.

आशा आणि वास्तव

लवकर आलेल्या मान्सूनमुळे निर्माण झालेली आशा एल निनोच्या उच्च शक्यतेमुळे नाजूक बनली आहे. भारतीय हवामान विभाग (IMD) ने FY27 साठी सरासरीपेक्षा कमी मान्सूनचा अंदाज वर्तवला आहे, ज्यामध्ये पावसाचे प्रमाण सरासरीच्या 92% राहण्याची शक्यता आहे. तसेच, 35% शक्यता आहे की हा हंगाम 'तुटपुंजा' (deficient) ठरू शकतो. या हवामान बदलाचा आर्थिक परिणाम मोठा असू शकतो. कमी पीक उत्पादनामुळे अन्नधान्याच्या महागाईत वाढ होऊ शकते, ज्याचा सर्वात जास्त फटका कमी उत्पन्न गटातील लोकांना बसेल आणि एकूण आर्थिक वाढ मंदावेल.

प्रमुख कृषी उत्पादनाशी संबंधित कंपन्यांच्या उच्च P/E रेशो पाहता, त्यांच्या अपेक्षित कमाईचा मोठा भाग आधीच शेअरच्या किमतीत समाविष्ट (priced in) आहे. यामुळे, खराब हवामानामुळे कमाईत घट झाल्यास या कंपन्यांसाठी फारसा वाव राहणार नाही. पिकांचे कमी उत्पादन, सिंचनाची वाढलेली गरज आणि वाढलेला उत्पादन खर्च या सर्व गोष्टी शेतकऱ्यांसाठी आणि त्यांच्या पुरवठादारांसाठी नफ्याच्या दृष्टीने धोकादायक ठरू शकतात.

बाजाराची नजर

बाजारातील प्रतिक्रिया पावसाच्या अपडेट्स आणि सरकारी धोरणांवर अवलंबून असतील. अलीकडील आर्थिक सर्वेक्षणांनी FY27 साठी सौम्य महागाई आणि मजबूत GDP वाढीचा अंदाज वर्तवला आहे, परंतु लवकर आलेला मान्सून आणि एल निनोची उच्च शक्यता हे दोन्ही मिळून एक मोठा धोका दर्शवतात. गुंतवणूकदार IMD च्या अंदाजांवर आणि जलाशयांमधील पाणी पातळी तसेच पेरणीच्या स्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. ग्रामीण मागणीवर अवलंबून असलेले क्षेत्र, जसे की कृषी, खते आणि FMCG, जास्त अस्थिरतेसाठी तयार आहेत. याउलट, कूलिंग सोल्युशन्स किंवा निर्यातीवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या कंपन्या अधिक स्थिरता देऊ शकतात.