भारतावर उष्णतेचं सावट: रबी पिकांचे नुकसान अटळ? महागाई वाढीचा धोका

अनपेक्षित उष्णतेचा तडाखा

भारतात फेब्रुवारी महिन्याच्या सुरुवातीलाच तापमानात अभूतपूर्व वाढ दिसून येत आहे. देशातील 36 प्रमुख शहरांपैकी तब्बल 27 शहरांमध्ये दिवसाचे तापमान सामान्यपेक्षा जास्त नोंदवले जात आहे. विशेष म्हणजे, 20 राज्यांमध्ये रात्रीचे तापमानही मागील 10 दिवसांपासून सरासरीपेक्षा जास्त राहिले आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) दिलेल्या अंदाजानुसार, फेब्रुवारी महिना असाच उष्ण राहण्याची शक्यता आहे. तसेच, देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडेल. यामागे पश्चिम विक्षोभ (Western Disturbances) कमी सक्रिय असण्याचे कारण सांगितले जात आहे, जे सामान्यतः उत्तर भारतात थंडी आणि पाऊस घेऊन येतात.

शेतीवर गंभीर परिणाम: रबी पिकांना धोका

या सततच्या उन्हाळ्यामुळे देशातील महत्त्वाच्या रबी (हिवाळी) पिकांवर मोठे संकट आले आहे. गहू, तेलबिया (उदा. मोहरी) आणि कडधान्ये (उदा. हरभरा) यांसारखी पिके अकाली पिकण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे त्यांच्या उत्पादनात आणि गुणवत्तेत घट येईल. गव्हाच्या बाबतीत बोलायचे झाल्यास, दाणे भरण्याच्या (grain-filling) अवस्थेत तापमानात केवळ 2-3°C ची वाढ झाल्यास उत्पादनात 10-15% घट येऊ शकते. गंभीर परिस्थितीत ही घट 20-25% पर्यंत पोहोचू शकते. याचा अर्थ असा की, दाणे पूर्णपणे भरण्यापूर्वीच पीक तयार होईल, ज्यामुळे गव्हाचे दाणे बारीक आणि कमी प्रतीचे राहतील. इतर भाजीपाला पिकांवरही याचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे, जसे की बटाटा, कांदा आणि टोमॅटो.

आर्थिक झटके आणि किडींचा वाढता प्रादुर्भाव

शेतीवरील या परिणामांचा थेट फटका अर्थव्यवस्थेला बसण्याची शक्यता आहे. 2022 मध्ये जशा उष्णतेमुळे गव्हाच्या पिकाचे मोठे नुकसान झाले होते, तशीच परिस्थिती पुन्हा उद्भवू शकते. उत्पादनात घट झाल्यामुळे अन्नधान्याच्या किमती वाढतील आणि महागाईला (Inflation) आणखी चालना मिळेल. हवामान बदलामुळे आधीच अन्नधान्याची महागाई डोकेदुखी ठरली आहे, आणि या उष्णतेच्या लाटेमुळे ही समस्या आणखी वाढू शकते. याशिवाय, वाढलेल्या तापमानामुळे शेतीमधील किडींचा (pests) प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता आहे. मावा (Aphids) सारख्या किडी उष्ण वातावरणात वेगाने वाढतात, ज्यामुळे पिकांचे नुकसान होते. यासाठी कीटकनाशकांचा (pesticides) वापर वाढवावा लागेल, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च वाढेल आणि पर्यावरणावरही परिणाम होईल. पशुधन आणि कोंबड्यांवरही (livestock and poultry) उष्माघाताचा (heat stress) परिणाम होऊन त्यांची उत्पादकता कमी होऊ शकते.

व्यवस्थेतील कमतरता आणि धोरणात्मक आव्हाने

शेतीला हवामान बदलांशी जुळवून घेण्यासाठी शासनाचे अनेक उपक्रम (उदा. राष्ट्रीय शाश्वत शेती मोहीम, हवामान-लवचिक शेतीसाठी राष्ट्रीय नवोपक्रम - NICRA) सुरू आहेत. असे असले तरी, अजूनही शेतीत काही कमतरता आहेत. भारतातील सुमारे 65% शेती अजूनही पावसावर अवलंबून आहे, त्यामुळे हवामानातील बदलांचा मोठा फटका बसतो. यावर्षी विक्रमी प्रमाणात गहू आणि तेलबियांची पेरणी झाली आहे, त्यामुळे सध्याच्या हवामानामुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान होण्याची शक्यता वाढली आहे. 2022 मध्ये पंजाबमध्ये गव्हाच्या उत्पादनात 40% घट झाल्याचे दिसून आले होते, हे दाखवून देते की सध्याच्या पद्धती हवामानातील तीव्र बदलांना तोंड देण्यासाठी पुरेशा नाहीत. वाढत्या तापमानामुळे पिकांवरील किडींचा प्रादुर्भाव वाढत आहे, याचा अर्थ कीटक नियंत्रण व्यवस्थापनातही सुधारणांची गरज आहे. शासकीय धोरणे हवामानातील अचानक होणाऱ्या बदलांशी जुळवून घेण्यात मागे पडताना दिसत आहेत. पाऊस पाणी संवर्धन (rainwater harvesting) सारख्या उपायांवर भर दिला जात असला तरी, ते शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे हे एक मोठे आव्हान आहे. हवामानातील अनपेक्षित बदलांमुळे होणारी किमतीतील अस्थिरता (price volatility) अर्थव्यवस्थेसाठी डोकेदुखी ठरू शकते आणि चलनवाढ नियंत्रणात आणण्यासाठी कठोर आर्थिक धोरणांचा (monetary tightening) अवलंब करावा लागू शकतो.

भविष्यातील आव्हाने आणि उपाय

भारतातील शेती क्षेत्राचे भविष्य सध्या अनिश्चित आहे. फेब्रुवारी महिन्यातील सध्याची उष्ण हवामान परिस्थिती रबी पिकांसाठी अत्यंत निर्णायक ठरणार आहे. शेतकरी उष्णतेचा ताण आणि किडींचा सामना कसा करतात, तसेच शासनाचे उपाय किती प्रभावी ठरतात, यावर पुढचे चित्र अवलंबून असेल. हवामानातील टोकाच्या बदलांमुळे अन्नधान्याच्या किमती आणि शेती उत्पादनावर होणारे वारंवार परिणाम पाहता, आता हवामान-लवचिक पायाभूत सुविधा, शेतीमध्ये विविधता आणणे आणि मजबूत पुरवठा साखळी (value chains) तयार करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून भारताची अन्न सुरक्षा आणि आर्थिक स्थैर्य टिकून राहील.