भारतीय मातीमध्ये आवश्यक पोषक तत्वांची तीव्र कमतरता, शेती आणि हवामान उद्दिष्टांना धोका

सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (CSE) च्या अलीकडील अभ्यासातून भारतीय मातीमधील आवश्यक पोषक तत्वांची चिंताजनक कमतरता उघडकीस आली आहे. या मूल्यांकनानुसार, 64% मातीच्या नमुन्यांमध्ये नायट्रोजनचे प्रमाण कमी आढळले, तर 48.5% नमुन्यांमध्ये सेंद्रिय कार्बनची (organic carbon) कमतरता दिसून आली. ही आकडेवारी 'सॉईल हेल्थ कार्ड' (SHC) योजनेअंतर्गत गोळा केलेल्या सरकारी माहितीवर आधारित आहे. पोषक तत्वांच्या या व्यापक कमतरतेचे परिणाम दूरगामी आहेत. पिकांची उत्पादकता कमी करून, ते शाश्वत शेतीला (sustainable agriculture) धोका निर्माण करू शकते आणि हवामान बदलाचा सामना करण्याच्या भारताच्या प्रयत्नांमध्ये अडथळा आणू शकते, कारण निरोगी माती वातावरणातील कार्बन शोषून घेण्यास (sequester) महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. CSE चे अमित खुराना यांच्यासारख्या तज्ञांनी चिंता व्यक्त केली आहे की, 2015 मध्ये सुरू करण्यात आलेली सध्याची SHC योजना केवळ 12 रासायनिक घटकांवर लक्ष केंद्रित करते आणि भारतातील बहुसंख्य शेतकरी कुटुंबांपर्यंत पोहोचलेली नाही. GLOSOLAN सारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी शिफारस केल्यानुसार, मातीचे भौतिक आणि जैविक निर्देशक (physical and biological indicators) यांचा समावेश असलेल्या अधिक व्यापक मूल्यांकनाची ते वकिली करत आहेत. तसेच, खतांच्या वापराच्या सध्याच्या पद्धतींमधील त्रुटी आणि सेंद्रिय शेती उपक्रमांची मर्यादित पोहोच यावरही अहवालात भर दिला आहे. बायोचार (biomass pyrolysis मधून तयार होणारा कार्बन-युक्त पदार्थ) मातीची सुपीकता आणि कार्बन साठवण सुधारण्यासाठी एक आश्वासक उपाय म्हणून ओळखला जातो, परंतु सध्या भारतात त्याच्या उत्पादनासाठी कोणतेही प्रमाणित प्रोटोकॉल नाहीत.
परिणाम: ही परिस्थिती भारताच्या अन्न सुरक्षेसाठी एक मोठा धोका निर्माण करते, ज्यामुळे कृषी उत्पादनात घट, अन्नधान्याच्या किमतीत वाढ आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात घट होऊ शकते. तसेच, हे कार्बन सीक्वेस्ट्रेशनशी संबंधित राष्ट्रीय हवामान उद्दिष्टांना देखील प्रभावित करते. रेटिंग: 8/10.
कठीण शब्द:
नायट्रोजन: वनस्पतींच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेले एक प्रमुख पोषक तत्व, जे पानांच्या विकासावर आणि एकूण पीक उत्पादनावर परिणाम करते.
सेंद्रिय कार्बन: विघटित सेंद्रिय पदार्थांपासून मिळणारा कार्बन, जो मातीची रचना टिकवून ठेवण्यासाठी, सुपीकता वाढवण्यासाठी, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारण्यासाठी आणि फायदेशीर सूक्ष्मजीवांना आधार देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे.
हवामान बदल शमन: हवामान बदलाची तीव्रता कमी करण्यासाठी उपाययोजना आणि धोरणे, मुख्यत्वे हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करून किंवा या वायूंचे शोषण करणाऱ्या नैसर्गिक सिंकची क्षमता वाढवून.
कार्बन सीक्वेस्टर (Sequester): वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइडला पकडून साठवण्याची प्रक्रिया, उदाहरणार्थ मातीमध्ये किंवा जंगलांमध्ये, जेणेकरून वातावरणातील त्याचे प्रमाण कमी होऊ शकेल.
टेराग्राम: एक ट्रिलियन ग्रॅम (10^12 ग्रॅम) च्या बरोबरीचे वस्तुमानाचे एकक, जे अनेकदा कार्बनसारख्या मोठ्या प्रमाणात मोजण्यासाठी वापरले जाते.
शाश्वत अन्न प्रणाली: पर्यावरण संरक्षण करणारी, आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य आणि सामाजिकदृष्ट्या न्याय्य अन्न उत्पादन, वितरण आणि वापराची पद्धत, जी सर्वांसाठी दीर्घकालीन अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करते.
सॉईल हेल्थ कार्ड (SHC) योजना: भारतातील एक सरकारी कार्यक्रम जो शेतकऱ्यांना त्यांच्या मातीच्या पोषक तत्वांबद्दल तपशीलवार माहिती आणि मातीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी योग्य खतांच्या वापरासाठी शिफारसी प्रदान करतो.
समग्र मूल्यांकन: रासायनिक, भौतिक आणि जैविक गुणधर्मांचा समावेश असलेल्या मातीच्या सर्व संबंधित पैलूंचा विचार करून केलेले एक सर्वसमावेशक मूल्यांकन, ज्यामुळे संपूर्ण समज प्राप्त होते.
GLOSOLAN: ग्लोबल सॉइल लॅबोरेटरी नेटवर्क, संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेची (FAO) एक पुढाकार आहे, ज्याचा उद्देश माती प्रयोगशाळा पद्धती आणि डेटा सुसंगत करणे आहे.
पायरोलिसिस: ऑक्सिजन-मुक्त वातावरणात उच्च तापमानावर सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करण्याची एक थर्मोकेमिकल प्रक्रिया, जी सामान्यतः बायोचार तयार करण्यासाठी वापरली जाते.
बायोचार: बायोमास पायरोलिसिसद्वारे तयार होणारा चारकोलचा एक प्रकार, जो मातीची गुणवत्ता, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता आणि कार्बन सीक्वेस्ट्रेशन सुधारण्यासाठी मातीत एक सुधारक म्हणून मिसळला जातो.