भारताने आपल्या डेअरी निर्यातीला चालना देण्यासाठी आता 'Anhydrous Milk Fat' (AMF) वर लक्ष केंद्रित करण्याचा धोरणात्मक निर्णय घेतला आहे. बॉन्डेड प्रोसेसिंग झोनच्या माध्यमातून देशांतर्गत दुधाचा पुरवठा विस्कळीत न करता, भारताला आखाती आणि आफ्रिकन देशांच्या बाजारपेठेत मोठी संधी दिसत आहे.
भारत हा जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश आहे. FY25 मध्ये भारताचे दूध उत्पादन 247.87 दशलक्ष टन इतके विक्रमी राहिले आहे. इतके मोठे उत्पादन असूनही, आपली एकूण निर्यात 1% पेक्षा कमी आहे. आता या चित्रात बदल करण्यासाठी डेअरी क्षेत्र Anhydrous Milk Fat (AMF) उत्पादनाकडे वळत आहे.
AMF म्हणजे काय?
AMF हा 99.8% हून अधिक दुधाच्या फॅटचा समावेश असलेला एक औद्योगिक घटक आहे. बेकरी, कन्फेक्शनरी आणि इन्फंट फॉर्म्युला बनवण्यासाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. सामान्य तुपाच्या तुलनेत AMF ची गुणवत्ता अधिक प्रमाणित असते, त्यामुळे जागतिक स्तरावर दीर्घकालीन पुरवठा करार करणे शक्य होते.
बॉन्डेड झोनची रणनीती
भारतात डेअरी निर्यातीत सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे देशांतर्गत मागणी आणि निर्यात यांचा समतोल राखणे. निर्यात वाढली की स्थानिक बाजारात भाव वाढतात आणि सरकारला निर्बंध घालावे लागतात. यावर उपाय म्हणून आता Special Economic Zones (SEZs) किंवा बॉन्डेड प्रोसेसिंग झोनचा वापर केला जाणार आहे. यामध्ये कच्चा माल आयात करून त्यावर प्रक्रिया करून पुन्हा निर्यात केली जाईल. यामुळे भारतीय ग्राहकांच्या दुधाच्या उपलब्धतेवर कोणताही परिणाम होणार नाही.
संधी आणि आव्हाने
आखाती देश आणि दक्षिण आशियाई देशांमध्ये भारताला भौगोलिकदृष्ट्या मोठा फायदा आहे. 2024 मध्ये तूप आणि बटरची निर्यात $330 दशलक्ष डॉलर्सपर्यंत पोहोचली आहे, तर नायजेरिया आणि अल्जेरियासारख्या आफ्रिकन देशांतही मोठी मागणी आहे.
मात्र, गुंतवणूकदारांनी काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे:
१. किंमतीतील अस्थिरता: जागतिक दूध उत्पादनाच्या चक्रानुसार AMF च्या किमतीत चढ-उतार होत असतात.
२. पायाभूत सुविधा: जागतिक कंपन्यांशी स्पर्धा करण्यासाठी कोल्ड-चेन आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानामध्ये मोठ्या गुंतवणुकीची गरज आहे.
३. सरकारी धोरण: डेअरी हे एक संवेदनशील क्षेत्र असल्याने, महागाई वाढल्यास सरकार पुन्हा निर्यातीवर निर्बंध आणू शकते, जो सर्वात मोठा 'पॉलिसी रिस्क' आहे.