देशांतर्गत रबर पुरवठा वाढवण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुधारण्यासाठी सुरू असलेल्या INROAD (इंडियन नॅचरल रबर ऑपरेशन्स फॉर असिस्टेड डेव्हलपमेंट) प्रकल्पाने ईशान्य भारतात **1.80 लाख हेक्टर** क्षेत्रावर रबर लागवडीचे उद्दिष्ट पूर्ण केले आहे. हा प्रकल्प आता **2 लाख हेक्टर**च्या अंतिम लक्ष्याच्या जवळ पोहोचला आहे.
INROAD प्रकल्पाचे यश
इंडियन नॅचरल रबर ऑपरेशन्स फॉर असिस्टेड डेव्हलपमेंट (INROAD) प्रकल्पाने ईशान्य भारतातील 113 जिल्ह्यांमध्ये यशस्वीरित्या 1.80 लाख हेक्टर क्षेत्रावर नैसर्गिक रबराची लागवड पूर्ण केली आहे. 2021-22 या आर्थिक वर्षात सुरू झालेल्या या पाच वर्षांच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे अंतिम लक्ष्य 2 लाख हेक्टर आहे, जे आता जवळ आले आहे. देशांतर्गत रबराचे उत्पादन वाढवण्यासाठी हे एक मोठे पाऊल आहे, कारण भारताला नैसर्गिक रबरासाठी आयातीवर अवलंबून राहावे लागते.
टायर उद्योगाचा मोठा हातभार
या प्रकल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे याचा अर्थपुरवठा. अपोलो टायर्स, सीएट, जेके टायर आणि एमआरएफ या चार मोठ्या भारतीय टायर कंपन्यांनी या प्रकल्पाला थेट आर्थिक साहाय्य केले आहे. रबर बोर्ड ऑफ इंडियाच्या अंमलबजावणीला निधी देऊन, या कंपन्या स्थानिक आणि स्थिर पुरवठा साखळीत गुंतवणूक करत आहेत. नैसर्गिक रबर हा टायर उत्पादनासाठी एक अत्यावश्यक कच्चा माल आहे आणि जागतिक बाजारातील किमतीतील चढ-उतारामुळे कंपन्यांच्या नफ्यावर थेट परिणाम होतो. देशांतर्गत लागवड वाढवून, उद्योग दीर्घकाळात आयातित रबरावरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
शेतकरी आणि स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम
लागवडीखालील क्षेत्र वाढवण्यासोबतच, या प्रकल्पाने 2 लाखांहून अधिक लाभार्थींना 8.3 कोटींहून अधिक उच्च-गुणवत्तेची रोपे वितरित केली आहेत. यात प्रामुख्याने एक हेक्टरपेक्षा कमी जमीन असलेल्या लहान शेतकऱ्यांवर लक्ष केंद्रित केले गेले आहे. यामुळे ईशान्येकडील प्रदेशात सामाजिक-आर्थिक सुधारणांना चालना मिळेल आणि रबर पुरवठा साखळी अधिक मजबूत होईल. स्थानिक नर्सरीच्या पायाभूत सुविधांमध्येही गुंतवणूक करण्यात आली आहे, जी नवीन लागवडीसाठी आवश्यक आहे.
गुणवत्ता आणि उत्पादन कार्यक्षमतेवर लक्ष
विस्ताराचा पहिला टप्पा पूर्ण होत असताना, प्रकल्प आता iSPEED (INROAD Skilling and Production Efficiency Enhancement Drive) उपक्रमावर लक्ष केंद्रित करत आहे. या टप्प्यात पोस्ट-हार्मवेस्ट पायाभूत सुविधा, जसे की स्मोकहाऊस, यांचा विकास आणि शेतकरी स्तरावर उत्पादित होणाऱ्या लेटेक्सची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी तांत्रिक प्रशिक्षण देणे यांचा समावेश आहे. स्थानिक रबराची गुणवत्ता वाढवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण चांगल्या दर्जाचे रबर अधिक किंमत मिळवू शकते आणि मोठ्या टायर उत्पादकांच्या गरजा पूर्ण करू शकते.
गुंतवणूकदारांसाठी पुढील बाबी
गुंतवणूकदारांसाठी, या प्रकल्पाचे यश केवळ लागवडीच्या आकड्यांवर अवलंबून नाही. जेव्हा नवीन लागवडी पूर्णपणे उत्पादनक्षम होतील, तेव्हा प्रति हेक्टर उत्पन्न (yield) किती मिळते हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. तसेच, देशांतर्गत उत्पादनात लक्षणीय वाढ होऊन जागतिक किमतींवर परिणाम होईपर्यंत टायर उद्योगाला कच्च्या मालाच्या किमतीतील जोखमीचा सामना करावा लागेल. रबर बोर्ड आणि सहभागी कंपन्यांकडून पुढील माहिती, जसे की लागवड विकासातून व्यावसायिक उत्पादनाकडे होणारे संक्रमण आणि देशांतर्गत पुरवठा साखळीत समाविष्ट होणाऱ्या रबराची गुणवत्ता व प्रमाण, यावर लक्ष ठेवावे लागेल.