मका MSP: भात उत्पादक शेतकऱ्यांना इथेनॉल उत्पादनाकडे वळवण्याचे तज्ञांचे आवाहन

मका इथेनॉलसाठी उत्तम फीडस्टॉक का?

ICRIER (Indian Council for Research on International Economic Relations) चे प्रतिष्ठित तज्ञ रमेश चंद यांनी भारताच्या कृषी फीडस्टॉक धोरणात (agricultural feedstock policy) सुधारणा करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्यांनी मक्यासाठी (Maize) निश्चित किमान आधारभूत किंमत (MSP) देण्याचा प्रस्ताव ठेवला आहे. या उपायामुळे पंजाब आणि हरियाणासारख्या भागांतील शेतकऱ्यांना पाणी-आधारित भातशेती सोडून मक्याकडे वळण्यास प्रोत्साहन मिळेल. मका हे भारताच्या इथेनॉल मिश्रण (ethanol blending) उद्दिष्टांसाठी एक महत्त्वाचे कच्चे उत्पादन आहे.

या बदलाचे समर्थक म्हणतात की, दीर्घकालीन पर्यावरणीय आणि आर्थिक खर्चाचा विचार करता, इथेनॉल उत्पादनासाठी मका हा सर्वात व्यवहार्य आणि कार्यक्षम फीडस्टॉक आहे. भात पिकाखालील काही क्षेत्र मक्यासाठी वापरून, सरकार दोन उद्दिष्ट्ये एकाच वेळी साधू शकते: भातशेतीमुळे होणारी भूजल पातळीतील घट कमी करणे आणि इंधन पुरवठा साखळीत इथेनॉलची वाढती मागणी पूर्ण करणे. चंद यांच्या मते, MSP सारख्या सुरक्षा जाळ्याशिवाय, शेतकरी भातशेतीला चिकटून राहतील, कारण सध्या भातासाठी अधिक विश्वासार्ह खरेदी व्यवस्था आहे.

बाजारातील वास्तव आणि किंमतीतील तफावत

इथेनॉल उत्पादनासाठी मक्यावर जोर देणे सैद्धांतिकदृष्ट्या योग्य असले तरी, ऑगस्ट 2026 च्या आकडेवारीनुसार यात तफावत दिसून येते. मागील काही तिमाहीतील बाजार डेटानुसार, अनेक मंड्यांमध्ये मक्याची किंमत सरकारने जाहीर केलेल्या MSP पेक्षा सातत्याने कमी राहिली आहे. इथेनॉलची मागणी वाढत असतानाही, किंमतीतील या तफावतीमुळे शेतकऱ्यांसाठी हे पीक कमी आकर्षक ठरले आहे. इथेनॉल उद्योगासाठी, या विसंगतीमुळे गुंतागुंत निर्माण झाली आहे; डिस्टिलरीजनी स्वस्त, सरकार-पुरवठा केलेल्या भातावर अधिक अवलंबून राहिल्यामुळे, त्यांनी खुल्या बाजारातून मक्याची खरेदी कमी केली आहे. स्वस्त भातावरील हे अवलंबित्व, मक्यावर आधारित इथेनॉल उत्पादनाकडे संक्रमण करण्याच्या उद्देशाला अनेकदा कमजोर करते.

साखर आणि इथेनॉल क्षेत्रावरील परिणाम

साखर आणि इथेनॉल उद्योगावर लक्ष ठेवणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी, ही चर्चा अत्यंत महत्त्वाची आहे कारण ती कच्च्या मालाची किंमत आणि उपलब्धता निश्चित करते. डिस्टिलरी क्षेत्रातील कंपन्या त्यांच्या नफ्याचे मार्जिन व्यवस्थापित करण्यासाठी फीडस्टॉकच्या स्थिर किमतींवर अवलंबून असतात. जर सरकारने मक्यासाठी निश्चित खरेदीची चौकट (procurement framework) लागू केली, तर ते इथेनॉल उत्पादकांसाठी पुरवठा साखळी स्थिर करू शकते आणि अस्थिरता कमी करू शकते. तथापि, जर स्वस्त, अतिरिक्त सरकारी भाताचा काळ संपला, तर यामुळे इनपुट खर्च वाढू शकतो. या क्षेत्राची नफाक्षमता आणि अंमलबजावणीची कार्यक्षमता फीडस्टॉक खरेदीच्या धोरणात्मक वातावरणाशी जोडलेली आहे.

धोके आणि निरीक्षणाचे घटक

या संक्रमणात अनेक धोके कायम आहेत. मक्यासाठी मजबूत साठवणूक आणि स्थानिक खरेदी पायाभूत सुविधांच्या अभावामुळे, MSP धोरण जाहीर झाले तरी शेतकऱ्यांना चांगल्या किंमती मिळण्यात अडथळा येऊ शकतो. शिवाय, इथेनॉल मिश्रण लक्ष्यांची विश्वासार्हता धान्याच्या शाश्वत पुरवठ्यावर अवलंबून असते. गुंतवणूकदारांनी 'Maize Control Order' किंवा तत्सम खरेदी यंत्रणांसंबंधी भविष्यातील धोरणात्मक घोषणांवर लक्ष ठेवावे, कारण मक्याला प्राधान्य देण्याच्या कोणत्याही निर्णयामुळे प्रमुख इथेनॉल उत्पादकांसाठी फीडस्टॉक मिक्स बदलू शकते. पुढील तिमाहीत डिस्टिलरी कंपन्यांवरील मार्जिन दबावाचे आकलन करण्यासाठी मक्याच्या तुलनेत भाताच्या किंमतीचा कल (price trend) पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.