El Niño 2026: भारतावर वाढतेय संकटाची चिन्हे? पण ग्रामीण अर्थव्यवस्था ठाम!

हवामान आणि अर्थव्यवस्था यातील दुवा कमकुवत

भारतातील शेती नेहमीच 'El Niño' मुळे प्रभावित होत आली आहे, परंतु आता हा संबंध कमकुवत होत चालला आहे. जून ते ऑगस्ट 2026 दरम्यान El Niño सक्रिय होण्याची 61-70% शक्यता वर्तवण्यात आली आहे, ज्यामुळे कमी पावसाळ्याचा धोका आहे. असे असूनही, भारतीय अर्थव्यवस्था आता या धक्क्यांना तोंड देण्यासाठी अधिक सज्ज आहे. मागील सात El Niño घटनांपैकी केवळ दोन वेळा सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडला, तरीही कृषी GVA मध्ये मोठी घट झाली नाही.

शेतीपलीकडे: उत्पन्नाचे वैविध्य

NABARD च्या 2022 च्या सर्वेक्षणानुसार, ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचा केवळ एक तृतीयांश भाग शेतीतून येतो. उर्वरित उत्पन्नाचा स्रोत रोजंदारी ( 16% ), विविध व्यवसाय ( 15% ), सरकारी आणि खाजगी नोकऱ्या ( 23% ) आणि पशुपालन ( 12% ) यातून मिळतो. उत्पन्नाचे हे वैविध्य ग्रामीण भागाला मोठा आधार देते, जरी शेतीतून मिळणारे उत्पन्न कमी झाले तरी बहुतांश उत्पन्न सुरक्षित राहते.

हे वैविध्य ग्रामीण मागणीलाही (Rural Demand) चालना देते. दोन चाकी वाहनांची विक्री, जी ग्रामीण खर्चाचे प्रमुख सूचक आहे, ती El Niño च्या काळातही सातत्याने वाढली आहे. 2015-16 च्या काळात यात 3% वाढ झाली होती, तर 2023-24 मध्ये ही वाढ 13.3% पर्यंत पोहोचली.

सुवर्ण कर्जांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला आधार

सोनेदराच्या वाढत्या किमतींमुळे ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील घरांचे आर्थिक व्यवहार अधिक मजबूत झाले आहेत. सोने हे आर्थिक सुरक्षिततेची भावना देते आणि त्याची वाढती तारण मूल्य (collateral value) उत्पन्न किंवा किमतीतील धक्क्यांपासून संरक्षण करते.

डिसेंबर 2025 पर्यंत, एकूण सुवर्ण कर्जांपैकी 68% कर्जे ग्रामीण आणि निमशहरी भागातून घेण्यात आली होती. उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि राजस्थान यांसारख्या राज्यांमध्ये सुवर्ण कर्जांमध्ये लक्षणीय वार्षिक वाढ दिसून आली. 2023 च्या उत्तरार्धापासून 2025 च्या उत्तरार्धापर्यंत, कर्जाची सरासरी रक्कम सुमारे दुप्पट ( 1.8 पट ) वाढली आहे, जी या वित्तपुरवठ्यावर वाढत्या अवलंबित्वाचे संकेत देते.

जोरदार रब्बी पीक संकटावर मात करण्यास सज्ज

भारताच्या शेतीला जोरदार रब्बी पिकाचाही (Rabi Crop) फायदा होत आहे. हे पीक मागील वर्षाच्या तुलनेत 3.2% अधिक असण्याची अपेक्षा आहे, तसेच पिकांच्या किमतीही सुधारल्या आहेत. सलग दोन वर्षांचा चांगला पाऊस आणि हे मजबूत रब्बी पीक, El Niño मुळे संभाव्य उन्हाळी पिकांवर होणाऱ्या परिणामांना शोषून घेण्यासाठी एक भक्कम आधार प्रदान करते.

2026 च्या उत्तरार्धात El Niño चा प्रभाव अधिक तीव्र होण्याची शक्यता असल्याने, उन्हाळी पिकांवरील परिणाम अपेक्षेपेक्षा कमी गंभीर असू शकतो.