जागतिक भीषण वास्तव: कोट्यवधी लोक उपाशी, अब्जावधी टन अन्न वाया!

अन्न मुबलक, तरीही लोक उपाशी: जगासमोरील मोठे आव्हान

जग अन्नधान्याच्या बाबतीत आत्मनिर्भर असले तरी, दररोज 318 दशलक्ष लोकांपर्यंत पुरेसे अन्न पोहोचत नाही. ही भीषण परिस्थिती दरवर्षी होणाऱ्या अन्न नासाडीमुळे आणखी बिकट झाली आहे. 2022 मध्ये, जागतिक स्तरावर 1.05 अब्ज टन अन्नाची नासाडी झाली. यामुळे केवळ अन्नाची कमतरता भासत नाही, तर जागतिक ग्रीनहाउस वायू उत्सर्जनातही 10% भर पडते, ज्यामुळे हवामान बदलाचे संकट अधिक गडद होते.

भारतातील अन्न सुरक्षेची चिंताजनक स्थिती

2025 च्या ग्लोबल हंगर इंडेक्समध्ये भारत 123 देशांपैकी 102 व्या स्थानावर आहे. 25.8 च्या 'गंभीर' अन्न असुरक्षिततेच्या गुणांकासह, ही समस्या किती मोठी आहे हे स्पष्ट होते. भारतात घरगुती स्तरावर अन्नाची नासाडी जागतिक सरासरीपेक्षा कमी असली तरी, ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच मोठ्या प्रमाणात अन्न वाया जाते. पंजाब आणि हरियाणासारख्या प्रमुख कृषी राज्यांमध्ये अतिवृष्टी आणि काढणीनंतरच्या निकृष्ट साठवणुकीच्या सुविधांमुळे, गरजूंना पोहोचण्यापूर्वीच मोठे अन्नधान्य वाया जाते.

अन्न नासाडी रोखण्यासाठी उपाययोजना

या गुंतागुंतीच्या संकटावर मात करण्यासाठी ठोस उपायांची गरज आहे. तज्ञांच्या मते, पंजाब, हरियाणा आणि उत्तर प्रदेशसारख्या राज्यांमध्ये विशेषतः राष्ट्रीय कोल्ड-चेन (cold-chain) प्रणाली स्थापित करणे आवश्यक आहे. युरोपियन देशांप्रमाणेच अन्न दान करण्याचे प्रभावी कार्यक्रम राबवून अतिरिक्त अन्न गरजूंपर्यंत पोहोचवता येईल. काढणीनंतर होणारे नुकसान कमी करण्यासाठी शेतकऱ्यांना तंत्रज्ञान पुरवणे आणि अन्न नासाडीचा मागोवा घेणे (tracking) देखील महत्त्वाचे आहे. शेवटी, बचतीला प्रतिष्ठेशी जोडण्याची संस्कृती बदलून अन्न संवर्धन हे नागरिक कर्तव्य म्हणून स्वीकारण्याची नितांत गरज आहे.