टाटा आणि एअरबसची मोठी झेप! भारतात सुरु झाली पहिली खाजगी हेलिकॉप्टर असेंब्ली लाईन; 'मेक इन इंडिया'ला बळ

'मेक इन इंडिया'ला नवी दिशा

रविवारी, फेब्रुवारी 2026, रोजी कर्नाटकातील वेमगल येथे भारतातील पहिल्या खाजगी क्षेत्रातील हेलिकॉप्टर फायनल असेंब्ली लाईनचे (FAL) उद्घाटन करण्यात आले. टाटा एडव्हान्स्ड सिस्टीम्स (TASL) आणि जागतिक एअरक्राफ्ट उत्पादक एअरबस यांच्यातील सहकार्याने हा प्रकल्प साकारला आहे. एअरबसचे लोकप्रिय H125 हेलिकॉप्टर येथे तयार केले जाणार आहे. 'मेक इन इंडिया' मोहिमेला संरक्षण आणि एरोस्पेस क्षेत्रात प्रोत्साहन देण्यासाठी हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

जागतिक दिग्गजांचे सहकार्य आणि उत्पादन क्षमता

या उद्घाटनावेळी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन हे देखील व्हर्चुअली उपस्थित होते, ज्यामुळे या प्रकल्पाला मिळालेल्या धोरणात्मक महत्त्वावर प्रकाश टाकला गेला. सुरुवातीला, या प्लांटची वार्षिक उत्पादन क्षमता 10 हेलिकॉप्टर इतकी असेल, जी प्रादेशिक मागणीनुसार वाढवली जाईल. पहिले भारतीय बनावटीचे H125 हेलिकॉप्टर 2027 च्या सुरुवातीला वितरित केले जाईल आणि हे सर्व युनिट्स EASA सर्टिफिकेशनसह येतील, ज्यामुळे जागतिक दर्जाची गुणवत्ता सुनिश्चित होईल.

नागरी आणि लष्करी गरजेसाठी बहुपयोगी

हे असेंब्ली लाईन केवळ नागरी वापरासाठीच नव्हे, तर लष्करी वापरासाठी (H125M) सुद्धा हेलिकॉप्टर तयार करण्यास सक्षम आहे. एअरबस H125M ला भारतातील जुन्या झालेल्या चीता (Cheetah) आणि चेतक (Chetak) हेलिकॉप्टरचा संभाव्य पर्याय म्हणून सादर करत आहे. हे हेलिकॉप्टर उच्च उंचीवरील कामगिरी, टेहळणी आणि लॉजिस्टिक्ससाठी उपयुक्त ठरू शकते. दोन्ही प्रकारच्या गरजा पूर्ण करण्याच्या या धोरणामुळे भारताच्या उभ्या उड्डाण क्षमतेत (vertical lift capabilities) स्वयंपूर्णतेकडे एक मोठे पाऊल टाकले जात आहे. एअरबसला पुढील 20 वर्षांत या वर्गातील सुमारे 500 हेलिकॉप्टरची प्रादेशिक मागणी अपेक्षित आहे, ज्यात भारताचा मोठा वाटा असेल.

आव्हाने आणि स्पर्धेचे चित्र

खाजगी क्षेत्रात प्रगत उत्पादन असेंब्लीसाठी हे एक मोठे पाऊल असले तरी, खऱ्या अर्थाने स्वदेशीकरणाची (indigenization) पातळी किती असेल, हा एक कळीचा मुद्दा आहे. या प्रकल्पात अनेक महत्त्वाचे सुटे भाग आयात करावे लागतील, जी मोठ्या प्रमाणावरील एरोस्पेस प्रकल्पांमध्ये सामान्य बाब आहे. यामुळे, जरी असेंब्ली भारतात होत असली, तरी हेलिकॉप्टरच्या एकूण मूल्याचे मोठे घटक देशाबाहेर राहतील. दुसरीकडे, हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) सारखे देशी उत्पादक स्वतःचे लाइट कॉम्बॅट हेलिकॉप्टर (LCH) प्रचंड आणि ॲडव्हान्स्ड लाइट हेलिकॉप्टर (ALH) ध्रुव यांसारखी स्वदेशी विमाने विकसित करत आहेत. H125M ला लष्करी ऑर्डर्स मिळवण्यासाठी HAL च्या उत्पादनांशी स्पर्धा करताना किंमत, कार्यक्षमता आणि देखभाल याबाबतीत ठोस फायदे दाखवावे लागतील.

बाजारातील संधी आणि धोके

भारतातील नागरी हेलिकॉप्टर मार्केट विकसित होत असले तरी, विकसित अर्थव्यवस्थांच्या तुलनेत ते अजूनही बाल्यावस्थेत आहे. आपत्कालीन वैद्यकीय सेवा आणि कायद्याची अंमलबजावणी यांसारख्या सेवांसाठी हेलिकॉप्टरचा वापर अपेक्षेनुसार वाढलेला नाही. या FAL च्या यशासाठी या मागणीला चालना देणे आणि लष्करी कंत्राटे मिळवणे महत्त्वाचे ठरेल. आयात केलेल्या भागांवर अवलंबून राहिल्याने खर्च वाढू शकतो आणि पुरवठा साखळीत अडचणी येऊ शकतात. तसेच, संरक्षण प्रकल्पांमध्ये अनेकदा विलंब आणि खर्चात वाढ होण्याचा धोका असतो. सुरुवातीची 10 युनिट्स प्रति वर्ष क्षमतेच्या उत्पादनाचे प्रमाण महत्त्वाकांक्षी ध्येयांच्या तुलनेत कमी आहे, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन आणि खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र उत्पादन परिसंस्था (ecosystem) स्थापित करण्यासाठी मोठा प्रवास बाकी आहे.

भविष्यातील वाटचाल

या FAL चे यशस्वी एकत्रीकरण केवळ हेलिकॉप्टरची असेंब्ली करण्यावरच नव्हे, तर स्थानिक पुरवठा साखळी विकसित करणे, विशेष कौशल्ये वाढवणे आणि नागरी तसेच संरक्षण बाजारपेठा वाढवण्यावर अवलंबून असेल. विश्लेषकांचे मत साधारणपणे या सहकार्याला सकारात्मक मानले जात आहे, कारण यामुळे भारताच्या उत्पादन क्षमतेत वाढ होईल. तथापि, सातत्यपूर्ण कामगिरी आणि खरी स्वयंपूर्णता ही देशांतर्गत उत्पादन आणि बाजार विकासाच्या गुंतागुंतीवर मात करण्यावर अवलंबून असेल. एअरबस (AIR.PA) आणि टाटा ग्रुपची एरोस्पेस शाखा (TASL), जी टाटा मोटर्स (TTM) अंतर्गत येते, या महत्त्वाकांक्षी योजना कशा राबवतात, याकडे लक्ष लागले आहे.