संरक्षण निर्यातीत नवा इतिहास: ₹38,424 कोटींचा टप्पा पार
भारताच्या संरक्षण निर्यात क्षेत्राने FY2025-26 मध्ये ₹38,424 कोटींचा अभूतपूर्व आकडा गाठून नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. मागील आर्थिक वर्षात ₹23,622 कोटी निर्यात झाली होती, त्यामुळे यावर्षी 62.66% ची लक्षणीय वाढ दिसून आली आहे. गेल्या पाच वर्षांचा विचार केल्यास, निर्यातीत जवळपास तिपटीने वाढ झाली आहे. या यशामुळे भारत जागतिक संरक्षण उत्पादन हब बनण्याच्या दिशेने एक मोठे पाऊल पुढे टाकले आहे. संरक्षण मंत्रालयाच्या मते, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारतीय संरक्षण उत्पादनांना मिळणारी स्वीकृती आणि जागतिक पुरवठा साखळीत (Global Supply Chains) भारताची वाढती भूमिका याला कारणीभूत आहे. FY30 पर्यंत संरक्षण निर्यातीचे लक्ष्य ₹50,000 कोटी ठेवण्यात आले आहे.
सरकारी कंपन्यांचा निर्यातीला मोठा हातभार
या निर्यात वाढीचे मुख्य श्रेय संरक्षण क्षेत्रातील सरकारी कंपन्यांना (DPSUs) जाते. त्यांच्या निर्यातीत तब्बल 151% ची वाढ होऊन ती ₹21,071 कोटी पर्यंत पोहोचली, जी एकूण निर्यातीच्या 54.84% आहे. खाजगी क्षेत्राची निर्यातही 14% नी वाढून ₹17,353 कोटी झाली, जी एकूण निर्यातीच्या 45.16% आहे. दोन्ही क्षेत्रांनी योगदान दिले असले तरी, सरकारी कंपन्यांनी निर्यातीचे लक्ष्य गाठण्यात सध्या आघाडी घेतली आहे.
जागतिक तणावामुळे मागणी वाढली, पण शेअर बाजारात संमिश्र प्रतिक्रिया
संरक्षण निर्यातीत झालेली ही वाढ जागतिक स्तरावरील भू-राजकीय तणावाच्या (Geopolitical Tensions) पार्श्वभूमीवर अधिक महत्त्वाची ठरते. वाढत्या जागतिक संरक्षण खर्चामुळे शस्त्रे आणि संरक्षण उपकरणांची मागणी वाढली आहे. स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट (SIPRI) नुसार, 2016-20 आणि 2021-25 या काळात जागतिक शस्त्र हस्तांतरणात 9.2% वाढ झाली आहे. युरोपमध्ये वाढत्या धोक्यांच्या शक्यतेमुळे आयातीमध्ये वाढ झाली आहे. भारताची सामरिक स्थिती आणि 'मेक इन इंडिया' सारख्या आत्मनिर्भर उपक्रमांमुळे जागतिक मागणीचा फायदा उचलण्यासाठी संरक्षण क्षेत्राला अनुकूल वातावरण मिळत आहे.
मात्र, शेअर बाजारात या निर्यातीच्या आकडेवारीचा प्रभाव एकसारखा दिसलेला नाही. Nifty India Defence Index मध्ये वर्षाच्या सुरुवातीपासून काहीशी घसरण दिसून आली आहे. Bharat Electronics (BEL) मध्ये वाढ झाली असली तरी, Hindustan Aeronautics (HAL) आणि Bharat Dynamics (BDL) च्या शेअर्समध्ये घट झाली आहे, विशेषतः BDL मध्ये मोठी घसरण झाली आहे. यामुळे दिसून येते की, शेअरची कामगिरी आता केवळ क्षेत्राच्या कामगिरीवर अवलंबून नसून, प्रत्येक कंपनीच्या स्वतंत्र व्हॅल्युएशन्स आणि वाढीच्या शक्यतांवर आधारित आहे.
व्हॅल्युएशन्स आणि विश्लेषकांची मते शेअरची दिशा ठरवत आहेत
कंपन्यांच्या शेअरच्या कामगिरीत फरक दिसण्यामागे त्यांची सध्याची व्हॅल्युएशन्स आणि विश्लेषकांच्या अपेक्षा हे प्रमुख घटक आहेत. Bharat Dynamics (BDL) चा शेअर सध्या 74x ते 83x च्या उच्च प्राइस-टू-अर्निंग (P/E) रेशोवर ट्रेड करत आहे, ज्याचे मार्केट कॅप अंदाजे ₹44,000-47,500 कोटी आहे. Bharat Electronics (BEL) देखील 50x-55x च्या P/E रेशो आणि सुमारे ₹3.1-3.2 लाख कोटी मार्केट कॅपसह प्रीमियम व्हॅल्युएशनवर आहे. या तुलनेत, Hindustan Aeronautics (HAL) चे P/E रेशो 26x-34x असून मार्केट कॅप अंदाजे ₹2.5-2.65 लाख कोटी आहे.
विश्लेषकांचे मत देखील या व्हॅल्युएशन फरकाला दुजोरा देते. B&K Securities ने BEL आणि HAL साठी 'Buy' रेटिंग आणि विशिष्ट प्राईस टार्गेट दिले आहे, परंतु BDL साठी 'Hold' रेटिंग कायम ठेवले आहे. BDL च्या उच्च मल्टिपल्सच्या तुलनेत 'Hold' रेटिंग सूचित करते की, मार्केटने आधीच कंपनीच्या वाढीची बरीच शक्यता किंमतीत समाविष्ट केली आहे किंवा या उच्च कमाई गुणोत्तरांना टिकवून ठेवण्याच्या क्षमतेबद्दल शंका असू शकते. Nomura ने BEL साठी 'Neutral' रेटिंग दिले आहे, जरी ऑर्डर्स मजबूत असल्या तरी P/E रेशो 10 वर्षांच्या सरासरीपेक्षा जास्त असल्याचे कारण दिले आहे.
वाढीनंतरही क्षेत्रासमोर आव्हाने
उत्तम निर्यात आकडेवारी असूनही, संरक्षण क्षेत्राला काही आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. नोकरशाहीतील अडथळे आणि गुंतागुंतीचे आंतरराष्ट्रीय संबंध निर्यात प्रक्रियेला मंदावू शकतात, जरी सरकारचा पाठिंबा आणि सकारात्मक भू-राजकीय वातावरण असले तरी. अहवालानुसार, भारताची एकूण निर्यात व्हॉल्यूम दक्षिण कोरिया आणि तुर्कीसारख्या मध्यम आकाराच्या देशांपेक्षा अजूनही कमी आहे, जरी वाढीचा दर जास्त असला तरी. सरकारी कंपन्या निर्यात चालवत असल्या तरी, खाजगी क्षेत्राची वाढ मंद आहे. महत्त्वाच्या घटकांसाठी परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व हे एक सततचे आव्हान आहे, ज्यामुळे प्रगत प्रणालींची निर्यात मर्यादित होऊ शकते. प्रादेशिक तणाव वाढणार नाही याची काळजी घेण्यासाठी भारताला आपल्या निर्यात करारांमध्ये भू-राजकीय संवेदनशीलतेचे काळजीपूर्वक व्यवस्थापन करावे लागेल. रशिया-युक्रेन संघर्षामुळे आधीच जागतिक पुरवठा साखळीत व्यत्यय येऊन डिलिव्हरीमध्ये विलंब होत असल्याचे दिसून आले आहे.
आधुनिकीकरण आणि मुत्सद्देगिरीमुळे सकारात्मक दृष्टिकोन
भारताच्या संरक्षण क्षेत्रासाठी भविष्यातील दृष्टिकोन सकारात्मक आहे. देशांतर्गत मागणी आणि संरक्षण सामग्रीच्या स्वदेशी निर्मितीवर (Indigenisation) सरकारचा भर हे वाढीचे प्रमुख चालक आहेत. नुकत्याच झालेल्या संरक्षण अधिग्रहण परिषदेने (DAC) ₹2.38 लाख कोटी किमतीच्या सौद्यांना मंजुरी दिली आहे, ज्यामुळे देशांतर्गत उत्पादन क्षमता वाढेल आणि कंपन्यांसाठी महसुलाची निश्चितता वाढेल. विश्लेषकांना वाढीची अपेक्षा आहे, जी आधुनिकीकरण आणि प्रगत संरक्षण प्रणालींच्या वाढत्या मागणीमुळे चालना मिळेल. FY30 पर्यंत ₹50,000 कोटी निर्यात करण्याचे सरकारी लक्ष्य, भारताची उत्पादन क्षमता आणि राजनैतिक प्रभाव वापरण्याच्या धोरणात्मक उद्देशांना दर्शवते. BEL, HAL आणि BDL सारख्या कंपन्यांसाठी भविष्यात ऑर्डर्स मिळवणे आणि मुख्य उत्पादने वितरित करणे हे क्षेत्राच्या निरंतर वाढीसाठी महत्त्वाचे ठरेल.