भारतीय हवाई दलाचे (IAF) अधिकारी एअर मार्शल संजीव घुरिया यांनी स्वदेशी संरक्षण क्षेत्रासाठी एकात्मिक एरोस्पेस इकोसिस्टमची (Unified Aerospace Ecosystem) गरज अधोरेखित केली आहे. यामुळे परदेशी पुरवठा साखळीवरील अवलंबित्व कमी होऊन देशांतर्गत उत्पादन आणि तंत्रज्ञान विकासाला चालना मिळेल.
संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेसाठी नवा दृष्टिकोन
भारतीय हवाई दलाचे (IAF) अधिकारी एअर मार्शल संजीव घुरिया यांनी संरक्षण क्षेत्रात आत्मनिर्भर होण्यासाठी एक मजबूत आणि एकत्रित एरोस्पेस इकोसिस्टम (Unified Aerospace Ecosystem) तयार करण्यावर भर दिला आहे. त्यांच्या मते, केवळ स्वतंत्र कंपन्यांनी प्रगती करून चालणार नाही, तर सशस्त्र दल, देशांतर्गत उत्पादक आणि संशोधन संस्था यांनी एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक आहे.
स्वदेशी उत्पादनाला चालना
सध्या भारत संरक्षण क्षेत्रातील आयातीऐवजी देशांतर्गत उत्पादनाला प्राधान्य देत आहे. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL), भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL) आणि इतर अनेक खासगी संरक्षण कंपन्या या बदलाचे मुख्य आधारस्तंभ आहेत. 'आत्मनिर्भर भारत' अभियानाअंतर्गत केवळ उत्पादनच नाही, तर पूर्वी आयात कराव्या लागणाऱ्या महत्त्वपूर्ण तंत्रज्ञानावर प्रभुत्व मिळवणे हेही ध्येय आहे.
धोरणात्मक जोखीम आणि तंत्रज्ञान
महत्वाच्या लष्करी उपकरणांसाठी परदेशी पुरवठा साखळीवर अवलंबून राहणे ही एक मोठी धोरणात्मक जोखीम मानली जाते. जागतिक पुरवठा साखळीत झालेल्या व्यत्ययांमुळे, विशेषतः एरोस्पेस प्रणालीसारख्या महत्त्वाच्या घटकांसाठी देशांतर्गत उत्पादन सुरक्षित करणे किती आवश्यक आहे, हे स्पष्ट झाले आहे. एअर मार्शल घुरिया यांनी नमूद केले की, काही तंत्रज्ञान केवळ राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी विकसित करणे आवश्यक आहे, जरी त्यातून लगेच मोठा व्यावसायिक नफा मिळत नसला तरी. याचा अर्थ, सरकारी प्रकल्पांमध्ये देशांतर्गत विकासाला प्राधान्य दिले जाईल, जे स्थानिक संरक्षण कंपन्यांच्या ऑर्डरवर परिणाम करू शकते.
नवीन तंत्रज्ञानाचा समावेश
एरोस्पेस आणि संरक्षण उद्योगात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), प्रेडिक्टिव्ह मेंटेनन्स (Predictive Maintenance) आणि सायबर रेझिलिन्स (Cyber Resilience) यांसारख्या प्रगत क्षेत्रांमध्ये बदल होत आहेत. देशांतर्गत उत्पादकांसाठी या तंत्रज्ञानांना एकत्रित करण्याची क्षमता एक महत्त्वाचा घटक ठरेल. संरक्षण क्षेत्राला धोरणात्मक पाठिंबा मिळत असला तरी, उत्पादन वाढवणे आणि संशोधन संस्थांमधून उत्पादन स्तरावर तंत्रज्ञान हस्तांतरण कार्यक्षमतेने करणे हे मोठे आव्हान आहे. गुंतवणूकदार स्थानिक कंपन्या केवळ असेंब्ली-आधारित उत्पादनावरून मूळ तंत्रज्ञान डिझाइन आणि विकासाकडे कसे वळतात यावर लक्ष ठेवू शकतात.
भविष्यातील घडामोडींवर लक्ष
संरक्षण क्षेत्रातील कंपन्यांची दीर्घकालीन कामगिरी सरकारद्वारे देशांतर्गत ऑर्डर्सचा स्थिर प्रवाह राखण्याच्या क्षमतेवर आणि उद्योगाच्या जटिल प्रकल्प अंमलबजावणीच्या व्यवस्थापनावर अवलंबून असते. गुंतवणूकदारांनी आगामी संरक्षण खरेदी धोरणे, प्रमुख स्वदेशी करारांचे वाटप आणि नवीन संशोधन व विकासामध्ये गुंतवणूक करताना कंपन्यांची नफा मार्जिन सुधारण्याची क्षमता यावर लक्ष ठेवावे. एकात्मिक इकोसिस्टमकडे होणारे हे संक्रमण आगामी काळात सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रातील संरक्षण कंपन्यांसाठी स्पर्धात्मक चित्र बदलू शकते.