इंजिन विलंबाने HAL कडून GE वर कारवाई
हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) ने अमेरिकन कंपनी जनरल इलेक्ट्रिक (GE) वर F404 इंजिनच्या पुरवठ्यात होणाऱ्या विलंबाबद्दल दंड आकारण्यास सुरुवात केली आहे. हे इंजिन स्वदेशी तेजस Mk1A लाईट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट (LCA) साठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. HAL चे चेअरमन डी.के. सुनील यांनी पुष्टी केली आहे की, करारातील तरतुदींनुसार (contractual terms) उशिरा पुरवठा करणाऱ्या कंपन्यांवर ही कारवाई केली जात आहे. HAL ला विमानांचे उत्पादन मंदावले असून, तयार विमाने इंजिनची वाट पाहत आहेत. यामुळे भारतीय हवाई दलाला (IAF) आधुनिक लढाऊ विमानांच्या नियोजित वितरणास विलंब होत आहे, जे आधीच विमानांच्या कमतरतेचा सामना करत आहेत.
जागतिक समस्यांना GE कडून जबाबदार
GE एरोस्पेसने मध्य पूर्वेतील संघर्षामुळे (conflicts in the Middle East) जागतिक एरोस्पेस पुरवठा साखळीत (global aerospace supply chains) आणि महत्त्वाच्या इंजिन भागांच्या उपलब्धतेत अडथळे येत असल्याचे कारण दिले आहे. याव्यतिरिक्त, पँडेमिकनंतरचे (pandemic) पुरवठा साखळीतील तणाव अजूनही कायम आहेत. GE ला F404-IN20 इंजिनचे जुने प्रोडक्शन लाईन्स पुन्हा सुरु करावे लागले आहे. सध्या 99 F404 इंजिनची ऑर्डर आहे, ज्याचे मूल्य $716 दशलक्ष आहे. मात्र, यापैकी फक्त सहा इंजिन वितरित झाली आहेत. पहिले इंजिन मार्च 2025 मध्ये अपेक्षित होते, जे नियोजित वेळेपेक्षा खूपच मागे आहे आणि HAL च्या उत्पादन लक्ष्यांना (production targets) तसेच IAF च्या ताफ्याचे आधुनिकीकरण (fleet modernization) करण्याच्या योजनांना गंभीरपणे बाधित करत आहे.
परदेशी भागांवर भारताचे अवलंबित्व
भारताचा संरक्षण क्षेत्र 'मेक इन इंडिया' (Make in India) आणि 'आत्मनिर्भर भारत' (Atmanirbhar Bharat) यांसारख्या उपक्रमांमधून स्थानिक उत्पादनाला प्रोत्साहन देत आहे. मात्र, तेजस Mk1A कार्यक्रमासाठी परदेशी इंजिनवर अवलंबून राहणे ही एक मोठी कमतरता दर्शवते. HAL कडे तेजस Mk1A साठी ₹110,000 कोटींपेक्षा जास्त किमतीच्या मोठ्या ऑर्डर्स आहेत, परंतु इंजिन पुरवठ्याच्या समस्येमुळे कार्यक्रमाच्या यशस्वितेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. तेजस Mk1A जागतिक स्तरावर JF-17 ब्लॉक III, Saab Gripen E आणि FA-50 गोल्डन ईगल यांसारख्या विमानांशी स्पर्धा करते. विशेषतः, कोरिया एरोस्पेस इंडस्ट्रीज (Korea Aerospace Industries) द्वारे निर्मित FA-50 ची उत्पादन गती अधिक वेगवान आहे आणि मलेशियासारख्या देशांनी तेजसऐवजी त्याला प्राधान्य दिले आहे. या आव्हानांमुळे कावेरी (Kaveri) सारख्या स्वदेशी इंजिन विकास कार्यक्रमांचे महत्त्व अधोरेखित होते, जरी ते तयार होण्यास अजून काही वर्षे लागतील.
विश्लेषकांचे HAL मूल्यांकनावर मत
हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) चे मार्केट व्हॅल्यू (market value) अंदाजे ₹2.40-2.46 लाख कोटी ($31-32 अब्ज USD) आहे आणि हे शेअर सुमारे 26-27 च्या प्राईस-टू-अर्निंग (P/E) रेशोवर (ratio) ट्रेड करत आहे. अनेक विश्लेषक (analysts) HAL कडे ₹2.54 लाख कोटी ($30 अब्ज USD) चा मोठा ऑर्डर बॅकलॉग (order backlog) असल्याने याला 'बाय' (Buy) रेटिंग देत आहेत. मात्र, अंमलबजावणीतील (execution) आणि इंजिन पुरवठ्यातील विलंबाच्या चिंतांमुळे CLSA सारख्या काही ब्रोकरेज कंपन्यांनी (brokerages) कमाईचा अंदाज (earnings per share estimates) आणि टार्गेट प्राईस (price targets) कमी केले आहेत. GE एरोस्पेस, ज्याचे मूल्य $300 अब्ज पेक्षा जास्त आहे, ते देखील या विलंबासाठी चर्चेत आहे. GE ने HAL ला आश्वासन दिले आहे की ते 2026 च्या उत्तरार्धात 20 F404 इंजिन वितरित करेल. तेजस Mk2 साठी अधिक प्रगत GE F414 इंजिनसाठी (F414 engines) देखील चर्चा सुरू आहे, ज्याचा एक महत्त्वाचा उद्देश देशांतर्गत उत्पादनासाठी तंत्रज्ञान हस्तांतरण (technology transfer) करणे हा आहे.
अंमलबजावणीतील जोखीम HAL चे मूल्यांकन कमी करू शकते
तथापि, HAL चे उच्च मूल्यांकन (high valuation), जे त्याच्या ऐतिहासिक सरासरी आणि सेक्टरमधील स्पर्धकांपेक्षा जास्त P/E रेशोवर ट्रेड करत आहे, त्यासाठी निर्दोष कार्यान्वयन (flawless operational performance) आवश्यक आहे. इंजिन पुरवठ्यातील सध्याच्या समस्या गंभीर लष्करी उपकरणांसाठी परदेशी पुरवठादारांवर अवलंबून राहण्याचे धोके (risks) दर्शवतात. हे अवलंबित्व केवळ उत्पादन वेळापत्रकालाच (production schedules) बाधित करत नाही, तर भारताच्या संरक्षण आधुनिकीकरणाचे मुख्य उद्दिष्ट असलेल्या स्वतंत्र संरक्षण निर्णय घेण्याच्या क्षमतेलाही धक्का पोहोचवते. HAL ची वाढ मजबूत असली तरी, ती कधीकधी उद्योग सरासरीपेक्षा कमी राहिली आहे आणि कंपनीला जागतिक लाईट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट मार्केटमध्ये तीव्र स्पर्धेला सामोरे जावे लागत आहे. कोणत्याही मोठ्या वितरण विलंबाने किंवा पुरवठा साखळीतील समस्या वाढल्यास HAL चे प्रीमियम मूल्यांकन (premium valuation) धोक्यात येऊ शकते आणि भविष्यातील ऑर्डर्सवर परिणाम होऊ शकतो. मध्य पूर्वेतील युद्धांसारख्या भू-राजकीय अस्थिरतेचे (geopolitical instability) अनपेक्षित धोके पुन्हा उद्भवू शकतात, ज्यामुळे भारताच्या स्वतःच्या कार्यक्रमांसाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या नाजूक संरक्षण पुरवठा साखळ्यांवर (defense supply chains) आणखी ताण येऊ शकतो.