अदानी-एम्ब्रेअरची 'मेक इन इंडिया' डील: भारताच्या विमान उद्योगाला नवी झेप, पण 'हा' मोठा अडथळा!

'मेक इन इंडिया'ला नवी दिशा, विमान उद्योगात मोठी झेप?

अदानी डिफेन्स अँड एरोस्पेस आणि एम्ब्रेअर यांच्यातील हा करार भारताच्या 'आत्मनिर्भर भारत' (Aatmanirbhar Bharat) मोहिमेला बळ देणारा आहे. या भागीदारीमुळे देशांतर्गत एरोस्पेस उत्पादन क्षमता वाढवण्यास मदत होईल. तसेच, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या 'उडान' (UDAN) योजनेअंतर्गत प्रादेशिक हवाई जोडणी (Regional Air Connectivity) सुधारण्यासही याचा फायदा अपेक्षित आहे. या करारानुसार, एम्ब्रेअरचे E175 हे लोकप्रिय प्रादेशिक जेट भारतात असेंबल केले जाईल. यातून केवळ विमानांची जुळणीच नव्हे, तर त्यासाठी आवश्यक असलेली पुरवठा साखळी (Supply Chain), देखभाल सेवा (Aftermarket Services) आणि पायलट प्रशिक्षणासारख्या सुविधाही विकसित करण्याचा मानस आहे.

200 ऑर्डरची अट: यशाची गुरुकिल्ली

अदानी समूहासाठी कमर्शियल विमान उत्पादन क्षेत्रात हे एक मोठे पाऊल असले तरी, या प्रकल्पाच्या यशाची एक मोठी अट आहे. एम्ब्रेअरने स्पष्ट केले आहे की, भारतात अंतिम उत्पादन लाईन (FAL) स्थापन करण्यासाठी त्यांना किमान 200 पेक्षा जास्त विमानांची 'फर्म ऑर्डर' (Firm Orders) मिळणे आवश्यक आहे. कंपनीचे सीईओ फ्रान्सिस्को गोम्स नेटो यांनी सांगितले की, जर यावर्षी पुरेशा ऑर्डर मिळाल्या, तर 2028 पर्यंत उत्पादन सुरू होऊ शकते. या मोठ्या ऑर्डर मिळेपर्यंत, एम्ब्रेअर एक 'कम्प्लिशन सेंटर' (Completion Center) उभारण्याचा विचार करत आहे, जिथे विमानांना रंग देणे किंवा अंतिम कस्टमायझेशन (Customization) करणे यासारखी कामे केली जातील. भारताच्या विमान वाहतूक क्षेत्रात पुढील 20 वर्षांत सुमारे 500 प्रादेशिक जेट विमानांची मागणी अपेक्षित आहे.

जागतिक स्पर्धा आणि देशांतर्गत आव्हाने

भारतात प्रादेशिक जेट विमानांची उत्पादन लाईन उभारण्याचा मार्ग आव्हानात्मक आहे. बोईंग (Boeing) आणि एअरबस (Airbus) सारख्या मोठ्या कंपन्या जरी भारतातून सुटे भाग (Components) घेत असल्या तरी, त्यांनी थेट उत्पादन युनिट स्थापन करण्यास मात्र स्पष्ट नकार दिला आहे. त्यांचे म्हणणे आहे की, केवळ भारतीय बाजारपेठेतील मागणी पूर्ण उत्पादन लाईनसाठी पुरेशी नाही. या मोठ्या प्रकल्पांसाठी प्रचंड भांडवली गुंतवणूक (Capital Investment) आणि व्यावसायिक जोखीम (Commercial Risk) असते. तसेच, भारताची एरोस्पेस पुरवठा साखळी अजूनही विकसनशील आहे. इंजिन (Engines), एव्हियोनिक्स (Avionics) आणि लँडिंग गियर (Landing Gear) सारख्या महत्त्वाच्या भागांसाठी आवश्यक असलेल्या विशेष पुरवठादारांची (Specialized Suppliers) कमतरता आहे. व्यावसायिक विमानांसाठी FAA आणि EASA सारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांकडून प्रमाणपत्रे मिळवणे ही एक अत्यंत क्लिष्ट आणि खर्चिक प्रक्रिया आहे.

वित्तीय चित्र आणि बाजाराचा अंदाज

या प्रकल्पाशी संबंधित मुख्य कंपन्यांपैकी एक, अदानी एंटरप्रायझेस लिमिटेड (Adani Enterprises Ltd. - ADEL) चे मार्केट कॅपिटलायझेशन सुमारे ₹2.78 लाख कोटी आहे. कंपनीचे शेअर ₹2,160-2,171 च्या दरम्यान व्यवहार करत होते, पी/ई रेशो 17.64 ते 20.83 दरम्यान होता. विश्लेषकांचा ADEL बद्दलचा दृष्टिकोन सकारात्मक असून 'Strong Buy' रेटिंग आहे, परंतु काही अहवालांमध्ये व्हॅल्यूएशन (Valuation) आणि जोखमीमुळे 'Strong Sell' Mojo तसेच 'Poor' Quality आणि Management रेटिंगचा उल्लेख आहे.

एम्ब्रेअर (Embraer) ची अंदाजित किंमत सुमारे $13.09 बिलियन आहे. याचा पी/ई रेशो 34.21 ते 43.85 दरम्यान आहे. विश्लेषकांचे मत 'Moderate Buy' किंवा 'Buy' कडे झुकलेले आहे, ज्यात काहीजण 'Strong Buy' ची शिफारस करत आहेत आणि एका विश्लेषकाने $80 चे टार्गेट प्राईस दिले आहे. सध्या भारतात स्टार एअर (Star Air) कडे एम्ब्रेअरचे E175 मॉडेल आहे आणि कंपनीची महिंद्रासोबत (Mahindra) संरक्षण विमानांच्या असेंब्लीसाठी भागीदारी आहे.

भारतातील विमान वाहतूक क्षेत्राची वाढ झपाट्याने अपेक्षित आहे. 2035 पर्यंत व्यावसायिक विमानांची संख्या 2,250 पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे प्रवासी वाहतूक 8.9% वार्षिक दराने वाढेल. यासोबतच, MRO (Maintenance, Repair, and Overhaul) मार्केट $9.5 बिलियन पर्यंत पोहोचेल. 'उडान' योजनेचा उद्देश ही वाढ सुलभ करणे आहे, जरी अंमलबजावणीत विलंब आणि पायाभूत सुविधांच्या समस्यांमुळे काही टीकाही झाली आहे. 2035 पर्यंत अंदाजे 35,000 पायलट आणि 34,000 तंत्रज्ञांची गरज भासणार आहे.

बारकाईने केलेले विश्लेषण: पुढील वाटचाल आणि धोके

अदानी-एम्ब्रेअरच्या महत्त्वाकांक्षी योजनेला अनेक मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागणार आहे. सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे एम्ब्रेअरची 200 पेक्षा जास्त ऑर्डरची अट, जी बोईंग आणि एअरबससारख्या कंपन्यांसाठी एका पूर्ण FAL साठी पुरेशी नाही. त्यामुळे या प्रकल्पाची व्यवहार्यता (Viability) धोक्यात आहे. याव्यतिरिक्त, भारताची एरोस्पेस पुरवठा साखळी अजूनही प्राथमिक अवस्थेत आहे. विशेषतः इंजिनसारख्या महत्त्वाच्या भागांसाठी आवश्यक असलेल्या खोल आणि विस्तृत पुरवठादारांची कमतरता आहे. अदानी एंटरप्रायझेसचे स्वतःचे काही 'Poor' रेटिंग्स आणि 'Strong Sell' Mojo स्कोर, भांडवली गुंतवणूक, क्लिष्ट प्रमाणन प्रक्रिया आणि कुशल मनुष्यबळ विकासाची गरज हे सर्व घटक या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाला विलंब लावू शकतात किंवा तो अयशस्वी करू शकतात.