Whalesbook
વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO) ની 14મી મિનિસ્ટ્રીયલ કોન્ફરન્સ (MC14) વૈશ્વિક વેપાર નિયમો માટે એક નિર્ણાયક ક્ષણ છે. આ પરિષદમાં, ભારતે, કોમર્સ મંત્રી પીયૂષ ગોયલના નેતૃત્વ હેઠળ, દલીલ કરી છે કે જૂની ડિસ્પ્યુટ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમને તાત્કાલિક ધોરણે પુનઃસ્થાપિત કરવી જોઈએ અને ઈ-કોમર્સ ટ્રાન્સમિશન પર કસ્ટમ ડ્યુટી (Custom Duties) ના મોરેટોરિયમ (Moratorium) ની સમીક્ષા કરવી જોઈએ. ભારતનો આ સ્ટેન્ડ વિકાસશીલ દેશોની જરૂરિયાતો અને પોલિસી ફ્લેક્સિબિલિટી (Policy Flexibility) જાળવી રાખવાના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે, જે વિકસિત દેશો દ્વારા ઈ-કોમર્સ ડ્યુટીમાં કાયમી છૂટછાટની માંગથી વિપરીત છે.
WTO ની ડિસ્પ્યુટ સિસ્ટમને પુનર્જીવિત કરવી
WTO ની ડિસ્પ્યુટ સેટલમેન્ટ મિકેનિઝમ, જે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પ્રણાલીનો આધારસ્તંભ છે, તે 2019 થી અમેરિકા દ્વારા એપેલેટ બોડી (Appellate Body) માં નિયુક્તિઓ બ્લોક કરવાને કારણે અસરકારક રીતે લકવાગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે. આ સ્થિતિમાં, કોઈપણ દેશ વિરુદ્ધના નિર્ણયોને અનંતકાળ સુધી અપીલ કરી શકાય છે, જેનાથી તે અમલપાત્ર નથી રહેતા અને નિયમ-આધારિત વેપાર પ્રણાલી નબળી પડે છે. ભારત, ચીન અને EU જેવા અન્ય સભ્યો સાથે, આ સિસ્ટમને સ્વયંસંચાલિત અને બંધનકર્તા સ્વરૂપમાં પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ભારપૂર્વક હિમાયત કરી રહ્યું છે. EU એ ચેતવણી આપી છે કે નિષ્ક્રિયતા WTO ને 'અપ્રસ્તુતતામાં સરકી જવાનું' જોખમ ઊભું કરે છે. જ્યારે યુએસ 'ન્યાયિક અતિરેક' (judicial overreach) અંગે ચિંતાઓ ટાંકે છે, ત્યારે તેની કાર્યવાહી એવી પરિસ્થિતિમાં ફાળો આપે છે જ્યાં ડિસ્પ્યુટ રિઝોલ્યુશન નિયમો કરતાં શક્તિ દ્વારા વધુ પ્રેરિત થાય છે. કાર્યરત એપેલેટ બોડીની ગેરહાજરી અન્ય મુદ્દાઓને પણ જટિલ બનાવે છે, કારણ કે પાલન સુનિશ્ચિત કરવું મુશ્કેલ બને છે.
ઈ-કોમર્સ ડ્યુટી: ડિજિટલ ટ્રેડની ચર્ચા
MC14 માં ચર્ચાનો એક મુખ્ય મુદ્દો ઈ-કોમર્સ ટ્રાન્સમિશન પર કસ્ટમ ડ્યુટી (Custom Duties) પર લાંબા સમયથી ચાલી રહેલ મોરેટોરિયમ (Moratorium) છે. 1998 થી અમલમાં રહેલું આ મોરેટોરિયમ MC14 પર સમાપ્ત થવાનું છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આ પ્રતિબંધને કાયમી બનાવવા માટે દબાણ કરી રહ્યું છે, તે ડિજિટલ ટ્રેડ માટે સ્થિરતા અને અનુમાનિતતા પ્રદાન કરવાનો દાવો કરે છે. જોકે, ભારત, દક્ષિણ આફ્રિકા અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા અન્ય વિકાસશીલ દેશો સાથે, અનિશ્ચિત વિસ્તરણનો સખત વિરોધ કરે છે. ભારત દલીલ કરે છે કે આ મોરેટોરિયમ વિકસિત દેશોના ટેક જાયન્ટ્સને અપ્રમાણસર લાભ આપે છે અને વિકાસશીલ અર્થતંત્રોને સંભવિત કરવેરાની આવકમાં અબજો ડોલરનું નુકસાન પહોંચાડે છે. નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે ફક્ત ભારત દર વર્ષે લગભગ $1.5 બિલિયન ગુમાવી શકે છે. ભારત તેના પોતાના ડિજિટલ ઉદ્યોગને વિકસાવવા અને ઉભરતા સ્થાનિક ક્ષેત્રોને સુરક્ષિત રાખવા માટે જગ્યા જાળવી રાખવા માંગે છે. ડેટા સાર્વભૌમત્વ (Data Sovereignty) અને સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓને કારણે આ ચર્ચા વધુ જટિલ બની છે.
વિકાસલક્ષી ચિંતાઓ: કૃષિ અને મત્સ્યોદ્યોગ
ડિસ્પ્યુટ સેટલમેન્ટ અને ડિજિટલ ટ્રેડ ઉપરાંત, MC14 વિકાસ-કેન્દ્રિત મુદ્દાઓ પર પણ ધ્યાન આપી રહ્યું છે. ભારત ખાદ્ય સુરક્ષા માટે જાહેર ખાદ્ય ભંડારણ (Public Food Stockpiling) પર કાયમી ઉકેલની તેની માંગને પુનરાવર્તિત કરી રહ્યું છે. વિકાસશીલ દેશો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે આ કાર્યક્રમો ખાદ્ય સુરક્ષા અને નાના ખેડૂતોને ટેકો આપવા માટે નિર્ણાયક છે. આ દરખાસ્તને બજાર ભાવ માટે અમર્યાદિત સમર્થનથી સાવચેત વિકસિત દેશો તરફથી વિરોધનો સામનો કરવો પડે છે. ફિશરીઝ (Fisheries) પર, હાનિકારક પ્રથાઓને રોકતા સબસિડી (Subsidies) પર 2022 માં એક કરાર થયો હતો, પરંતુ ઓવરકેપેસિટી (Overcapacity) અને ઓવરફિશિંગ (Overfishing) સંબંધિત નિયમો પર વાટાઘાટો ચાલુ છે. ભારતે નાના માછીમારોનું રક્ષણ કરતી વખતે ટકાઉપણાને પ્રોત્સાહન આપતો સંતુલિત કરારને ટેકો આપ્યો છે.
WTO સુધારા માટે અલગ અલગ દ્રષ્ટિકોણ
વિવિધ સભ્યો, જેમાં EU, ચીન અને યુએસનો સમાવેશ થાય છે, WTO સુધારા માટે વ્યાપક હાકલ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેમના દ્રષ્ટિકોણ ઘણીવાર અલગ પડે છે. ભારત, ચીન અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો વિકાસલક્ષી ચિંતાઓ અને સર્વસંમતિથી લેવાયેલા નિર્ણયો પર ભાર મૂકે છે. તેનાથી વિપરીત, યુએસ નાના દેશોના જૂથો વચ્ચે કરારોને પ્રાધાન્ય આપતું જણાય છે અને પરંપરાગત મોસ્ટ-ફેવર્ડ-નેશન (MFN) સિદ્ધાંતને પડકારી રહ્યું છે, જે નિયમો કરતાં શક્તિને વધુ પ્રાધાન્ય આપી શકે છે. EU, સુધારા અને કાર્યરત ડિસ્પ્યુટ સિસ્ટમની જરૂરિયાત સ્વીકારતી વખતે, અનુમાનિતતા અને નિષ્પક્ષતા પર પણ ભાર મૂકે છે. આ ચર્ચાઓ વૈશ્વિક વેપાર અસંતુલન, નાજુક સપ્લાય ચેઇન્સ અને વધતા સંરક્ષણવાદ (Protectionism) ની પૃષ્ઠભૂમિમાં થઈ રહી છે, જે સર્વસંમતિ-આધારિત પરિણામોને પડકારજનક બનાવે છે.