WTO નો મોટો નિર્ણય: ઈ-કોમર્સ ડ્યુટી મોરેટોરિયમ સમાપ્ત, ડિજિટલ ટેરિફની શક્યતા

WTO નો મોટો નિર્ણય: ડિજિટલ વેપાર પર હવે ટેરિફ શક્ય!

વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) ની 14મી મિનિસ્ટરિયલ કોન્ફરન્સ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર કોઈ સર્વસંમતિ સાધ્યા વિના સમાપ્ત થઈ છે. આના પરિણામે, ઈલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સમિશન પર કસ્ટમ ડ્યુટી (Customs Duty) પરનું લાંબા સમયથી ચાલી રહેલું મોરેટોરિયમ (Moratorium) હવે સમાપ્ત થઈ ગયું છે. ખાસ નોંધનીય છે કે 1998 થી વૈશ્વિક ઈ-કોમર્સને ટેકો આપતી આ ડ્યુટી-ફ્રી સ્થિતિ 28 વર્ષ બાદ પ્રથમ વખત સમાપ્ત થઈ છે. હવે WTO સભ્યો ડિજિટલ ડાઉનલોડ્સ, સોફ્ટવેર અને સ્ટ્રીમિંગ જેવી સેવાઓ પર ટેરિફ (Tariff) લાદી શકશે. આ સ્થિતિ વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થતંત્ર માટે મોટી અનિશ્ચિતતા ઊભી કરે છે.

રાષ્ટ્રો વચ્ચે મતભેદ અને તેના કારણો

આ સ્થિતિ વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચે ડિજિટલ ટ્રેડના નિયમો અંગેના ઊંડા મતભેદને ઉજાગર કરે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુરોપિયન યુનિયન, જાપાન અને કેનેડા જેવા દેશો ડિજિટલ વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે રોકાણ જાળવી રાખવા માટે મોરેટોરિયમ લંબાવવાની તરફેણમાં હતા. બીજી તરફ, ભારત, બ્રાઝિલ અને તુર્કી જેવા વિકાસશીલ દેશોએ તેનો વિરોધ કર્યો. તેમનું કહેવું છે કે ડિજિટલ ટ્રાન્સમિશન પર ટેક્સ ન લગાડવાથી તેમને વાર્ષિક આશરે $10 બિલિયન (2017 UNCTAD મુજબ) જેટલું સંભવિત રેવન્યુ નુકસાન થઈ રહ્યું છે, જે તેમના દેશના વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

ડિજિટલ વેપારમાં સંભવિત વિભાજન અને ખર્ચમાં વધારો

મોરેટોરિયમની સમાપ્તિથી વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થતંત્ર, જે $7.23 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, તેને મોટો ફટકો પડી શકે છે. આ પરિસ્થિતિના કારણે દેશો પરસ્પર ટેરિફ લાદી શકે છે, જેનાથી ડિજિટલ વેપારના વૈશ્વિક નિયમો વિભાજિત (fragmented) થઈ શકે છે. આનાથી ડિજિટલ સેવાઓ અને ઉત્પાદનો વધુ મોંઘા બનશે, જેનો સૌથી વધુ માર વિકાસશીલ દેશોની નાની કંપનીઓ (SMEs) અને સામાન્ય ગ્રાહકો પર પડશે. કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે આ ટેરિફથી થતી આવક કરતાં સંભવિત આર્થિક નુકસાન વધુ હોઈ શકે છે.

અમેરિકા હવે અલગ માર્ગ અપનાવશે?

WTO માં આ અણધાર્યા પરિણામ બાદ, અમેરિકા હવે WTO ની બહાર અલગ, બહુપક્ષીય કરારો (plurilateral agreements) કરવાનો પ્રયાસ કરશે. અમેરિકા અન્ય દેશોને આ નવા મોરેટોરિયમ કરારમાં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપી રહ્યું છે. જોકે આ અભિગમ ઝડપી હોઈ શકે છે, પરંતુ તે WTO ની વૈશ્વિક ભૂમિકાને નબળી પાડવાનું જોખમ ધરાવે છે અને વેપાર શાસનને વધુ વિભાજિત કરી શકે છે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ બહુપક્ષીય કરારમાં જોડાતા પહેલા WTO સ્તરે પૂરતું કાનૂની રક્ષણ મળવું જોઈએ. આ ઘટનાક્રમ WTO ની વર્તમાન વેપાર પડકારોને પહોંચી વળવાની ક્ષમતા પર પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરે છે.