મધ્ય પૂર્વ સંકટ: ભારત સક્રિય, સપ્લાય ચેઇન સુરક્ષા માટે રચાયું આંતર-મંત્રાલયી જૂથ

સરકારનો મોટો નિર્ણય: સપ્લાય ચેઇન સુરક્ષા પર ફોકસ

મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને તેના કારણે ઊભા થયેલા ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો વચ્ચે, ભારત સરકારે તેના વેપાર અને આયાત-નિકાસ રૂટને સુરક્ષિત રાખવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. સરકાર દ્વારા 'સપ્લાય ચેઇન રેઝિલિયન્સ' માટે રચાયેલ આંતર-મંત્રાલયી જૂથ (IMG) નું નિર્માણ દર્શાવે છે કે આ મુદ્દો અત્યંત ગંભીર છે. આ મલ્ટિ-મિનિસ્ટ્રી બોડીમાં નાણાકીય સેવાઓ, વિદેશી બાબતો, શિપિંગ, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ, અને કસ્ટમ્સ જેવા મંત્રાલયોના પ્રતિનિધિઓ સામેલ છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મધ્ય પૂર્વમાં, ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પર સંભવિત વિક્ષેપો સામે ભારતની વેપાર વ્યવસ્થાને સુરક્ષિત કરવાનો છે.

વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે જણાવ્યું છે કે સરકાર પ્રક્રિયાગત લવચીકતા, સુધારેલ કસ્ટમ્સ સંકલન અને નાણાકીય સંસ્થાઓ સાથે મળીને નિકાસકારો, ખાસ કરીને MSMEs ના હિતોનું રક્ષણ કરવા તૈયાર છે. આ સાથે, પોર્ટ્સ, શિપિંગ અને વોટરવેઝ મંત્રાલયે આ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત ભારતીય જહાજો અને ખલાસીઓ માટે સુરક્ષા પ્રોટોકોલને વધુ સઘન બનાવ્યો છે.

ભારતની નબળાઈઓ: ઉર્જા સુરક્ષા પર સૌથી મોટો ખતરો

ભારતની આર્થિક વ્યવસ્થા મધ્ય પૂર્વના સંકટ પ્રત્યે ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. દેશ તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતોનો લગભગ 80-85% આ ક્ષેત્રમાંથી આયાત કરે છે. ચિંતાજનક રીતે, ભારતની આયાત થતા ક્રૂડ ઓઇલનો આશરે 40-50% અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) તેમજ પ્રવાહી પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) નો મોટો હિસ્સો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માર્ગો પરથી પસાર થાય છે. જો આ માર્ગો પર કોઈ પણ પ્રકારનો વિક્ષેપ આવે, તો માત્ર પુરવઠો જ નહીં, પરંતુ આયાત ખર્ચમાં પણ મોટો વધારો થઈ શકે છે. એવો અંદાજ છે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં દરેક $1 નો વધારો ભારત માટે વાર્ષિક આયાત ખર્ચમાં $2 બિલિયન જેટલો વધારી શકે છે.

વધતો ખર્ચ અને નિકાસકારો પર દબાણ

ઊર્જા ઉપરાંત, મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે ફ્રેઇટ (પરિવહન) અને વીમા ખર્ચમાં પણ વધારો થયો છે. શિપિંગ કંપનીઓએ તાત્કાલિક અસરથી ઇમરજન્સી સરચાર્જ લાદ્યા છે. યુદ્ધના જોખમ (War-risk) પ્રીમિયમ વધી રહ્યા છે, અને ઘણા જહાજોએ યુરોપ અને અમેરિકા સુધી પહોંચવા માટે કેપ ઓફ ગુડ હોપ થઈને લાંબો રૂટ લેવો પડી રહ્યો છે. આનાથી ટ્રાન્ઝિટ સમયમાં 15-20 દિવસનો વધારો થઈ શકે છે અને ફ્રેઇટ દરોમાં 15-20% સુધીનો વધારો થઈ શકે છે. આ પરિસ્થિતિ ટેક્સટાઈલ, એપેરલ, એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ જેવા ખર્ચ-સંવેદનશીલ ક્ષેત્રો અને મધ્ય પૂર્વમાં નિકાસ થતા ચોખા, ડુંગળી જેવા કૃષિ ઉત્પાદનો પર સીધી અસર કરશે. ઐતિહાસિક રીતે, 1990-91 ના ગલ્ફ વોર દરમિયાન ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થયેલા ભારે ઉછાળાએ ભારતના ફોરેક્સ રિઝર્વમાં ઘટાડો અને રૂપિયાના અવમૂલ્યન જેવી ગંભીર આર્થિક સમસ્યાઓ ઊભી કરી હતી.

ભવિષ્યની ચિંતાઓ અને સરકારની ભૂમિકા

વિશ્લેષકો અને ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ યથાવત રહે તો તેલના ભાવમાં અસ્થિરતા અને સંભવિત વધારો ચાલુ રહી શકે છે, જે સીધી રીતે ભારતના ફુગાવા અને વેપાર સંતુલન પર અસર કરશે. સરકાર દ્વારા IMG ની રચના અને વેપારને સુગમ બનાવવાના પ્રયાસો આ આંચકાને ઓછો કરવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ સતત પડકારો રજૂ કરી રહી છે. બાલ્ટિક ડ્રાય ઇન્ડેક્સ (Baltic Dry Index) માં થયેલો તાજેતરનો વધારો દર્શાવે છે કે લાંબા રૂટ્સ અને વિક્ષેપોને કારણે શિપિંગ દરો પર દબાણ ચાલુ રહેશે. આ જટિલ જોખમોનો સામનો કરવામાં IMG કેટલી અસરકારક નીવડે છે તે ભારતના આર્થિક પરિણામો અને વૈશ્વિક વેપાર ભાગીદાર તરીકેની તેની સ્થિતિ નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.