ભારતના ઊર્જા આયાત પર ગંભીર સંકટ! હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની નાકાબંધીથી મોદી-ટ્રમ્પની ચર્ચા, શું મોંઘવારી વધશે?

મોદી-ટ્રમ્પ વચ્ચે હોર્મુઝ તણાવ પર ચર્ચા

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથે વાતચીત કરી, જેમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી સુરક્ષિત માર્ગની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. આ ચર્ચા પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા સંઘર્ષ વચ્ચે થઈ, ખાસ કરીને યુએસ લશ્કર દ્વારા ઈરાની બંદરોમાં પ્રવેશતા કે બહાર નીકળતા દરિયાઈ ટ્રાફિક પર blockade લગાવવાની જાહેરાત બાદ. ઈરાને ડ્રોન હુમલાઓ અને naval mining જેવી યુક્તિઓ અપનાવી છે, જેના કારણે શિપિંગમાં congestion અને જોખમ પ્રીમિયમ વધ્યું છે.

બજારની પ્રતિક્રિયા

આ તણાવની અસર ભારતીય શેરબજાર પર પણ જોવા મળી. Nifty 50 માં ઘટાડો થયો, જોકે બાદમાં થોડી રિકવરી જોવા મળી. ભારતીય રૂપિયો પણ અમેરિકી ડોલર સામે નબળો પડ્યો, જે લગભગ 93.06-93.12 ની આસપાસ ટ્રેડ થયો. Brent crude oilના ભાવમાં પણ નોંધપાત્ર ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો, જે લગભગ $97.93 પ્રતિ બેરલ પર ટ્રેડ થયો. કેટલાક અનુમાનો મુજબ, નજીકના ગાળામાં આ ભાવ $115/bbl સુધી પહોંચી શકે છે.

ભારતની આયાત પર નિર્ભરતા

ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે. લગભગ 85% ક્રૂડ ઓઇલ અને 60% Liquefied Petroleum Gas (LPG) આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરેથી મેળવવામાં આવે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એક critical transit point છે, જે ભારતની લગભગ 45-50% ક્રૂડ ઓઇલ આયાત અને 60-90% LPG આયાત સંભાળે છે. આનાથી ભારત geopolitical shocks માટે વધુ સંવેદનશીલ બને છે. જોકે ભારતે ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં diversification લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, LPG ની સ્થિતિ એક મુખ્ય vulnerability બની રહી છે.

મર્યાદિત વ્યૂહાત્મક ભંડાર

એશિયન દેશોની સરખામણીમાં ભારતીય વ્યૂહાત્મક ભંડાર (strategic storage capacity) મર્યાદિત છે. દેશ પાસે લગભગ 9.5 દિવસનો ક્રૂડ ઓઇલ, 20 દિવસનો LPG અને 10-12 દિવસનો LNG નો ભંડાર છે. આ ચીન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે, જેમના ભંડાર લગભગ ત્રણ ગણા મોટા છે. ભૂતકાળમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસ તણાવ વધતા ભાવમાં ઉછાળો અને પુરવઠાની ચિંતાઓ ઊભી થઈ હતી, જેણે ભારતના trade balance અને domestic inflation ને અસર કરી હતી. વર્તમાન પરિસ્થિતિ, જેમાં સીધી naval blockade નો સમાવેશ થાય છે, તે અગાઉના સમય કરતાં વધુ તીવ્ર જોખમ ઊભું કરે છે.

માળખાકીય નબળાઈઓ અને જોખમો

ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા structural dependencies થી પ્રભાવિત છે, જે geopolitical risks ને વધારે છે. ખાસ કરીને LPG માટે ઉચ્ચ આયાત નિર્ભરતા, chokepoint disruptions માટે ભારતને અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે. મર્યાદિત strategic reserves નો અર્થ છે કે અચાનક પુરવઠામાં ઘટાડો થાય તો દેશ પાસે મોટો buffer નથી. આ vulnerability ઊર્જાના ભાવમાં અચાનક વધારાનું જોખમ વધારે છે, જે સીધી રીતે inflation ને વેગ આપે છે અને current account deficit પર દબાણ લાવે છે. ₹93 ની આસપાસ ટ્રેડ થતો ભારતીય રૂપિયો પણ આયાત ખર્ચને વધુ મોંઘો બનાવે છે. જ્યારે બે naval forces એક એવા જળમાર્ગનું સંચાલન કરી રહી છે જે ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે vital છે, ત્યારે ભારત સક્રિય નિયંત્રણને બદલે passive exposure ધરાવે છે.

ભવિષ્યના તેલના ભાવ અને Diversification

ભારત ઊર્જા diversification માટે પ્રયાસો ચાલુ રાખી રહ્યું છે, જેમાં વૈકલ્પિક આયાત માર્ગો શોધવા અને renewable energy sources માં રોકાણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. તાત્કાલિક પડકાર વર્તમાન volatility ને મેનેજ કરવાનો છે. નિષ્ણાતો ભવિષ્યના તેલના ભાવ અંગે અલગ-અલગ મંતવ્યો ધરાવે છે; કેટલાક $60/bbl ની આસપાસ Brent crude ની સરેરાશ કિંમતની આગાહી કરે છે, જ્યારે અન્ય લોકો સપ્લાય disruptions ને કારણે વર્ષના અંત સુધીમાં $88-90/bbl ની આગાહી કરે છે. આ સમયગાળાને સફળતાપૂર્વક નેવિગેટ કરવા માટે, સરકારની સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત કરવાની, ભાવની volatility ને મેનેજ કરવાની અને લાંબા ગાળાની diversification યોજનાઓને વેગ આપવાની ક્ષમતા પર આધાર રાખશે.