Whalesbook
ભારતનો યોગ્ય નિયમો માટે પ્રયાસ
ભારતે વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) ખાતે મત્સ્યોદ્યોગ સબસિડી દ્વારા અતિશય માછીમારીને રોકવાના ઉદ્દેશ્ય સાથેના મંત્રી સ્તરીય નિર્ણયના ડ્રાફ્ટને સત્તાવાર રીતે સમર્થન આપ્યું છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે જણાવ્યું કે આ ક્ષેત્ર ભારતમાં લગભગ 90 લાખ લોકોના રોજગાર માટે અત્યંત મહત્વનો છે, જેમાં મોટાભાગે નાના પાયાના અને પરંપરાગત માછીમારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે અતિશય માછીમારી મુખ્યત્વે વિકસિત દેશોના મોટા, ભારે સબસિડી ધરાવતા ઔદ્યોગિક જહાજો દ્વારા થાય છે, વિકાસશીલ દેશોના નાના માછીમારો દ્વારા નહીં. ભારત એવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોની શોધમાં છે જે યોગ્ય હોય, વિકાસને ટેકો આપે અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ તેમજ માછીમારી સમુદાયોની આર્થિક સુખાકારી બંનેનું રક્ષણ કરે, જે સંતુલિત વૈશ્વિક વેપાર માટે તેના વ્યાપક લક્ષ્યો સાથે સુસંગત છે. આ ડ્રાફ્ટ નિર્ણય વિકાસશીલ અર્થતંત્રોનું રક્ષણ કરતી વખતે, ઓવરકેપેસિટી (વધારાની ક્ષમતા) અને અતિશય માછીમારીને પ્રોત્સાહન આપતી સબસિડી વિરુદ્ધ નિયમો સ્થાપિત કરવા માટે સતત વાટાઘાટોનું આહ્વાન કરે છે, જેમાં પંદરમી WTO મંત્રી સ્તરીય કોન્ફરન્સ માટે ભલામણો રજૂ કરવાની રહેશે.
વૈશ્વિક સબસિડી અને ભારતનું વલણ
વૈશ્વિક વેપારમાં વિકાસશીલ દેશોની હિમાયત કરવાના વર્ષોના અનુભવ પર ભારતનું વલણ આધારિત છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુરોપિયન યુનિયન અને ચીન જેવા મુખ્ય માછીમારી કરતા દેશો દર વર્ષે માછીમારી કરતા પરિવારો દીઠ હજારો ડોલર સુધીની વિશાળ સબસિડી આપે છે. તેની તુલનામાં, ભારતનો સહાયનો આંકડો પ્રતિ પરિવાર લગભગ $15 છે. આ તફાવત ભારતની દલીલને રેખાંકિત કરે છે કે દરિયાઈ સંસાધનોનો ઘટાડો કરતા મોટા ઔદ્યોગિક કાફલાઓને જ સૌથી વધુ લાભ મળે છે. ભારતનો પોતાનો મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર મર્યાદિત જહાજોનો ઉપયોગ કરે છે અને ટકાઉ પ્રથાઓ અપનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, જે દૂરના પાણીમાં માછીમારી કરતા દેશોથી વિપરીત છે. ધનવાન દેશો તરફથી મળતી નુકસાનકારક સબસિડી સીધી રીતે ગરીબ રાષ્ટ્રોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે જે ખોરાક અને આવક માટે માછલી પર નિર્ભર છે. જ્યારે વૈશ્વિક માછલીના ભંડાર સતત જોખમમાં છે, જેમાં ત્રીજા ભાગથી વધુનો ટકાઉ શોષણ સામે સામનો કરવો પડે છે, ત્યારે WTO કરાર 'Agreement on Fisheries Subsidies', જે સપ્ટેમ્બર 2025 માં અમલમાં આવ્યો, તેનો ઉદ્દેશ્ય ગેરકાયદેસર, અપ્રકટ અને અનિયંત્રિત માછીમારી (IUU fishing) અને વધુ પડતા શોષિત સ્ટોક માટે સબસિડી બંધ કરવાનો છે. જોકે, ભારત, ઇન્ડોનેશિયા અને વિયેતનામ જેવા દેશોએ હજુ સુધી આ કરારને બહાલી આપી નથી.
કરારના પડકારો અને ટીકાઓ
આ ડ્રાફ્ટને સમર્થન આપવાના માર્ગમાં ભારતને ભૂતકાળમાં મતભેદોનો સામનો કરવો પડ્યો છે. આ દેશે અગાઉ 2017 માં આવા કરારોને અવરોધ્યા હતા અને 2022 ના કરારને ટેકો આપ્યો ન હતો, એવી દલીલ સાથે કે તે વિકાસશીલ દેશો અને નાના માછીમારો પર અન્યાયી અસર કરી શકે છે. આ કરાર નાના પાયાના માછીમારોનું પૂરતું રક્ષણ કરતો નથી તેવી ચિંતાઓ યથાવત છે. ટીકાકારો વર્તમાન કરારની અસરકારકતા પર પણ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, જેમાં અમુક ઇંધણ સબસિડીનો સમાવેશ ન થવા જેવી સંભવિત ખામીઓ તરફ ધ્યાન દોરે છે, જે કુલ સહાયનો મોટો ભાગ છે. પારદર્શિતા પણ એક મુદ્દો છે, કારણ કે આ કરાર મજબૂત અમલીકરણ વિના સ્વ-રિપોર્ટિંગ અને પીઅર રિવ્યુ (સહકર્મી સમીક્ષા) પર આધાર રાખે છે. તે વધુ પડતી માછીમારી પર જ નહીં, પરંતુ પહેલેથી જ વધુ પડતા શોષિત સ્ટોક માટેની સબસિડી પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે સ્ટોક ગંભીર રીતે ક્ષીણ ન થાય ત્યાં સુધી પ્રથાઓ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી શકે છે. ભવિષ્યની વાટાઘાટો, જેને 'Fisheries II' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેનો ઉદ્દેશ્ય વધારાની ક્ષમતા (overcapacity) અને અતિશય માછીમારીનો સામનો કરવાનો છે, પરંતુ તે સભ્ય દેશોના સહકાર અને ભવિષ્યમાં આવી અડચણો ટાળવા પર આધાર રાખે છે. વિકસિત અને વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો વચ્ચે સબસિડીના સ્તરમાં નોંધપાત્ર તફાવત તણાવનું કારણ બની રહ્યો છે.
આગળનો માર્ગ
આ WTO વાટાઘાટોમાં ભારતની ભૂમિકા વૈશ્વિક પર્યાવરણીય લક્ષ્યો અને રોજગારીના રક્ષણ વચ્ચેના સંતુલનને પ્રકાશિત કરે છે. જ્યારે વર્તમાન ડ્રાફ્ટ કરાર તરફનું એક પગલું છે, ત્યારે તેને સંપૂર્ણપણે લાગુ કરવું અને બાકીના મુદ્દાઓને ઉકેલવા મુશ્કેલ બનશે. ભવિષ્યની વાટાઘાટો વધારાની ક્ષમતા અને અતિશય માછીમારી તરફ દોરી જતી સબસિડી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. કરારની સફળતા માટે, તમામ સભ્યો, ખાસ કરીને મુખ્ય માછીમારી કરતા દેશોએ મજબૂત અમલીકરણ, વધુ પારદર્શિતા અને યોગ્ય સંસાધન વ્યવસ્થાપન માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવી પડશે. આગામી મંત્રી સ્તરીય કોન્ફરન્સ વૈશ્વિક મત્સ્યોદ્યોગ નિયમોના ભવિષ્યને નિર્ધારિત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.