Whalesbook
ભૌગોલિક રાજકીય તણાવનો વેપાર રૂટ પર પ્રહાર
પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે ભારતના સૌથી મોટા કન્ટેનર પોર્ટ, જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ (JNPT) પર સીધી અસર જોવા મળી રહી છે. યુએસ-ઇઝરાયેલ-ઈરાન સંઘર્ષને કારણે હવાઈ માર્ગો બંધ થવા અને શિપિંગ રૂટમાં અનિશ્ચિતતા સર્જાતાં જહાજોને પોર્ટ પર ભારે કન્જેશનનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ ભારતના નિકાસ ક્ષેત્ર, ખાસ કરીને સમય-સંવેદનશીલ પેરીશેબલ કોમોડિટીઝ (perishable commodities) પર ભારે દબાણ લાવી રહી છે. યુએસ અને યુરોપ જેવા મુખ્ય બજારોમાં જતી ભારતની લગભગ 56% મર્ચેન્ડાઇઝ નિકાસ આ જટિલ ટ્રાન્ઝિટ કોરિડોર પર નિર્ભર છે.
પેરીશેબલ માલસામાન પર અસર: ખર્ચમાં વધારો અને બગાડનું જોખમ
ખાસ કરીને દ્રાક્ષ, ડુંગળી અને અન્ય ફળો-શાકભાજી જેવા નાજુક માલસામાનના નિકાસકારો આ કટોકટીનો સૌથી વધુ સામનો કરી રહ્યા છે. આ સંવેદનશીલ માલસામાન ધરાવતા કન્ટેનરને રેફ્રિજરેશનની જરૂર પડે છે, જેના કારણે પ્રતિ કન્ટેનર આશરે ₹8,000 નો દૈનિક વધારાનો ચાર્જ લાગે છે. જો આ વિક્ષેપો ચાલુ રહેશે, તો નિકાસકારોને દરેક કન્ટેનર દીઠ ₹5,000-6,000 ના વધારાના ખર્ચે તેને ઉતારવાની ગંભીર પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડી શકે છે, જેનાથી બગાડ અને મોટા નાણાકીય નુકસાનનું જોખમ વધશે. ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો પરિસ્થિતિ પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે અને આગામી 48 થી 72 કલાક માં ઉકેલની આશા રાખી રહ્યા છે, કારણ કે પાછી ખેંચાયેલા કન્સાઇનમેન્ટ્સ (recalled consignments) એક વાસ્તવિક સંભાવના બની રહી છે. હોર્ટિકલ્ચર પ્રોડ્યુસ એક્સપોર્ટર્સ એસોસિએશન (Horticulture Produce Exporters Association) એ APEDA મારફતે સરકારને આ વધતા ખર્ચને પહોંચી વળવા વિનંતી કરી છે. રીફર કન્ટેનર (reefer containers) માટેના હાલના ડિટન્શન ચાર્જિસ (detention charges), જે પ્રારંભિક મફત સમયગાળા પછી ₹235 પ્રતિ દિવસ સુધી પહોંચી શકે છે, તે આ પરિસ્થિતિને વધુ વણસાવે છે.
વ્યૂહાત્મક નબળાઈઓ ઉજાગર: પોર્ટ કન્જેશનથી આગળ
JNPT એ કન્ટેનર પોર્ટ પરફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (CPPI) 2024 માં વર્ષ-દર-વર્ષ સુધારા માટે વૈશ્વિક સ્તરે 19મા ક્રમે હોવા છતાં, વર્તમાન કટોકટી વ્યવસ્થાગત નબળાઈઓને ઉજાગર કરે છે. પશ્ચિમ એશિયાના વેપાર માર્ગો પર ભારતની નિર્ભરતા, જેમાંથી યુરોપમાં તેની 80% નિકાસ પસાર થાય છે, તે તેને અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે. ભૂતકાળમાં થયેલા વિક્ષેપો, જેમ કે 2023 ના અંતથી 2025 સુધીનો લાલ સમુદ્ર (Red Sea) સંકટ, તેના કારણે ફ્રેટ રેટ (freight rate) માં બે થી ત્રણ ગણો, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો આઠ ગણો વધારો થયો હતો, સાથે સાથે ટ્રાન્ઝિટ ટાઇમ (transit time) માં 15-20 દિવસ નો વધારો થયો હતો. પેરીશેબલ વસ્તુઓ માટે આવા વિસ્તૃત ટ્રાન્ઝિટ સમય ઉત્પાદનની માર્કેટિબિલિટી (marketability) અને મૂલ્ય માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
ભારતનો હોર્ટિકલ્ચર (horticulture) ક્ષેત્ર, જેમાં 2024-25 માં ઉત્પાદનમાં 4% નો વધારો થઈને 369.05 મિલિયન ટન થયું છે, જેમાં ડુંગળી અને ફળોનું નોંધપાત્ર ઉત્પાદન સામેલ છે, તે સીધો જોખમમાં છે. રાષ્ટ્ર ફળો અને શાકભાજીનો વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે. વર્તમાન સંઘર્ષ, જેમાં મુખ્ય શિપિંગ લાઇન્સ (shipping lines) બુકિંગ બંધ કરી રહી છે અને જહાજોને કેપ ઓફ ગુડ હોપ (Cape of Good Hope) થઈને રૂટ ડાયવર્ટ (rerouting) કરી રહી છે, તેના કારણે ફ્રેટ ખર્ચ અને વીમા પ્રીમિયમ (insurance premiums) માં વધુ વધારો થવાની સંભાવના છે. આ 18% GST જેવી હાલની સમસ્યાઓમાં વધારો કરે છે, જે ભારતીય નિકાસને ઓછી સ્પર્ધાત્મક બનાવે છે. ભૌગોલિક અસ્થિરતાને ભારતીય વ્યવસાયો માટે ટોચનું ભવિષ્યનું જોખમ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે, જેમાં લગભગ અડધા ટોચના અધિકારીઓ તેને આગામી પાંચ વર્ષમાં સૌથી ગંભીર ખતરો માને છે.
બજાર પર અસર અને આગળનો માર્ગ
આ ભૌગોલિક વિક્ષેપની અસર સમગ્ર લોજિસ્ટિક્સ (logistics) ક્ષેત્રમાં જોવા મળી રહી છે. અદાણી પોર્ટ્સ (Adani Ports) (માર્કેટ કેપ: ₹3.50T, P/E: 28.53x) અને ગેટવે ડિસ્ટ્રિપાર્ક્સ (Gateway Distriparks) (માર્કેટ કેપ: ₹2.94T, P/E: 10.94x) જેવા મુખ્ય ભારતીય પોર્ટ ઓપરેટરો (port operators) ઓછી કાર્ગો વોલ્યુમ (cargo volumes) અને વધેલી ઓપરેશનલ જટિલતાઓને કારણે સંભવિત હેડવિન્ડ્સ (headwinds) નો સામનો કરી રહ્યા છે. જ્યારે APEDA નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવામાં સક્રિય રીતે જોડાયેલું છે અને બજાર સંપર્કોને સુધારવા માટે હોર્ટિકલ્ચર સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ કરે છે, ત્યારે વર્તમાન કટોકટી સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) ની ગંભીર કસોટી છે. લોજિસ્ટિક્સને સુવ્યવસ્થિત કરવા પર સરકારનું ધ્યાન, જે વર્લ્ડ બેંકના લોજિસ્ટિક્સ પરફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (Logistics Performance Index) 2023 માં ભારતના 38મા ક્રમે પ્રતિબિંબિત થાય છે, તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે કારણ કે તે તાત્કાલિક વિક્ષેપોને દૂર કરે છે અને લાંબા ગાળાની સપ્લાય ચેઇન નબળાઈઓને ઘટાડવા માટે કામ કરે છે. આ પરિસ્થિતિ ભારત જેવા દેશો માટે વૈવિધ્યસભર વેપાર માર્ગો અને મજબૂત આકસ્મિક આયોજન (contingency planning) ની જરૂરિયાતને રેખાંકિત કરે છે, જેથી મહત્વપૂર્ણ નિકાસ ઉદ્યોગોને ભૌગોલિક આંચકાઓથી સુરક્ષિત રાખી શકાય.