મુંબઈનું એવિએશન ડ્રીમ 'ગ્રાઉન્ડેડ'? એરપોર્ટ અરાજકતા વચ્ચે ગ્લોબલ હબ સ્ટેટસ ચૂકી જવાનો Adani નો ચેતવણી!

મુંબઈની ચૂકી ગયેલી ગ્લોબલ હબ સંભાવના

અડદાની એરપોર્ટ્સ હોલ્ડિંગ્સ લિમિટેડના ડિરેક્ટર – એરપોર્ટ્સ, જીત અદાણી, જણાવે છે કે મુંબઈએ ભારતનું મુખ્ય ગ્લોબલ એવિએશન હબ (global aviation hub) બનવાની તક ગુમાવી દીધી છે. તેનું કારણ છેલ્લા દાયકામાં એકમાત્ર મુખ્ય એરપોર્ટ પર પેસેન્જર હેન્ડલિંગ કેપેસિટી (passenger handling capacity) વધારવામાં નિષ્ફળતા છે. અદાણીએ લંડનની સરખામણીમાં, જ્યાં 5 એરપોર્ટ છે, કહ્યું કે મુંબઈને, જેના બે એરપોર્ટ છે અને ત્રીજાનું આયોજન છે, તેને વધતી એર ટ્રાફિક (air traffic) ને હેન્ડલ કરવા માટે સમાન સ્તરના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (infrastructure) ની જરૂર છે.

કેપેસિટી પ્રતિબંધો અને ચૂકી ગયેલી હબ તક

વર્તમાન મુંબઈ એરપોર્ટ, જ્યાં ઇન્ટરસેકટિંગ રનવે (intersecting runways) ને કારણે એક સાથે ઓપરેશન્સ મર્યાદિત છે, છેલ્લા 10 વર્ષથી પ્રતિ વર્ષ 55 મિલિયન પેસેન્જર પર મર્યાદિત છે. અદાણીએ સમજાવ્યું કે આ મર્યાદાને કારણે લોંગ-હૉલ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાફિક (long-haul international traffic) દિલ્હી તરફ વળી ગયો છે, જે નાણાકીય રાજધાની માટે એક મોટી ચૂકી ગયેલી તક છે. સ્ટ્રક્ચરલ લિમિટેશન્સ, ખાસ કરીને ઇન્ટરસેકટિંગ રનવે, મુંબઈની વૈશ્વિક સ્તરે વિકસિત થવાની અને સ્પર્ધા કરવાની ક્ષમતાને ગંભીર રીતે પ્રતિબંધિત કરી છે. આના કારણે મુંબઈ વિસ્તૃત આંતરરાષ્ટ્રીય ગંતવ્યો સાથે ડાયરેક્ટ ફ્લાઇટ કનેક્ટિવિટી (direct flight connectivity) સ્થાપિત કરી શક્યું નથી, જે હવે દિલ્હીએ પ્રાપ્ત કર્યું છે. અદાણીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કેપેસિટી સ્કેલ અપ કરવામાં નિષ્ફળતા સીધી રીતે આ ચૂકી ગયેલી તકનું કારણ બની છે, જે એક મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય એવિએશન ગેટવે (international aviation gateway) તરીકે ભારતના એકંદર સ્ટેન્ડિંગને અસર કરી રહી છે.

નવી મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને ભવિષ્યની માંગ

અડદાની એરપોર્ટ્સ હોલ્ડિંગ્સ 25 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં નવી મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (NMIA) નું ઉદ્ઘાટન કરશે. તેના પ્રથમ તબક્કા (Phase 1) ને દર વર્ષે 20 મિલિયન પેસેન્જરને હેન્ડલ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે, જે બે વર્ષની અંદર મુંબઈ પ્રદેશની કુલ કેપેસિટીને લગભગ 75 મિલિયન પેસેન્જર સુધી વધારશે.

જોકે, નવા એરપોર્ટ સાથે પણ, મુંબઈ પ્રદેશમાં અપેક્ષિત માંગ (projected demand) ઉપલબ્ધ કેપેસિટી કરતાં વધી જશે તેવી અપેક્ષા છે, એમ જણાવતા અદાણીએ સાવચેતી વ્યક્ત કરી છે. આ એર ટ્રાવેલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર સતત દબાણ સૂચવે છે.

ત્રીજા રનવેનો પડકાર

નવી મુંબઈ એરપોર્ટ પર ત્રીજા રનવે (third runway) નો વિકાસ નોંધપાત્ર લોજિસ્ટિકલ અને ડિઝાઇન હર્ડલ્સ (logistical and design hurdles) રજૂ કરે છે. સિટી એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન ઓફ મહારાષ્ટ્ર (CIDCO) એ ફીઝિબિલિટી સ્ટડી (feasibility study) માટે કન્સલ્ટન્ટ્સ શોધવાનું શરૂ કર્યું છે.

NMIA ના વર્તમાન માસ્ટર પ્લાન (master plan) માં ત્રીજા રનવે માટે જગ્યા ફાળવવામાં આવી નથી, એમ અદાણીએ ધ્યાન દોર્યું. આવા ફીચરને અમલમાં મૂકવા માટે એરપોર્ટના સંપૂર્ણ પુનઃડિઝાઇન (redesign) ની જરૂર પડશે, કદાચ હાલની યોજનાઓ છોડી દેવી પડશે.

ત્રીજા રનવે માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જરૂરિયાતો

ત્રીજા રનવેને અસરકારક બનાવવા માટે, અદાણીએ તેના પર સ્વતંત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (independent infrastructure) ની જરૂર પડશે તેના પર ભાર મૂક્યો, જેમ કે પોતાનું ટર્મિનલ (terminal), અલગ હાઇવે અને મેટ્રો એક્સેસ (highway and metro access), અને સ્વતંત્ર એરફિલ્ડ ઓપરેશન્સ (independent airfield operations). આના વિના, તેની કેપેસિટી એડિશન (capacity addition) ન્યૂનતમ હશે, જેનો અંદાજ માત્ર 2-3 મિલિયન પેસેન્જર પ્રતિ વર્ષ છે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે NMIA પર પેરેલલ રનવે (parallel runways) અસાધારણ રીતે નજીક છે, માત્ર 1.5 કિલોમીટર દૂર. ત્રીજા રનવે માટે પણ આવા જ અંતરની જરૂર પડશે, અને જો તેને ખૂબ નજીક રાખવામાં આવે, તો તે અન્ય બેના એક સાથે ઉપયોગને અટકાવી શકે છે, આમ કુલ કેપેસિટી નહીં વધારે.

ત્રીજું એરપોર્ટ vs. ત્રીજો રનવે

મહારાષ્ટ્ર સરકારે વઢવાણ બંદર (Vadhvan seaport) નજીક ત્રીજા એરપોર્ટનો વિચાર કર્યો છે. જોકે, મિનિસ્ટ્રી ઓફ સિવિલ એવિએશન (Ministry of Civil Aviation) ને હજુ સુધી કોઈ ઔપચારિક પ્રસ્તાવ (formal proposal) મળ્યો નથી.

અદાણીએ સંભવિત ખર્ચની તુલના કરી, જણાવતા કે એક નવું એરપોર્ટ ₹10,000 કરોડ થી ₹20,000 કરોડ સુધી થઈ શકે છે. ત્રીજો રનવે કાગળ પર સસ્તો લાગી શકે છે, કદાચ જમીન અને બાંધકામ માટે ₹2,000-3,000 કરોડ.

તેમ છતાં, તેમણે ચેતવણી આપી કે રનવેની સાચી કિંમત લાખો પેસેન્જરને સેવા આપવા માટે જરૂરી સહાયક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની છે, એક પરિબળ જે તેની કિંમત નોંધપાત્ર રીતે વધારી શકે છે.

ભવિષ્યનું દ્રષ્ટિકોણ

ત્રીજો રનવે અને ત્રીજું એરપોર્ટ બંને હજુ કન્સેપ્ચ્યુઅલ (conceptual) છે. મુંબઈ વૈશ્વિક એવિએશન હબ્સ સાથે સ્પર્ધા કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે, બહુવિધ એરપોર્ટ દ્વારા સતત કેપેસિટી વિસ્તરણ (sustained capacity expansion) ની ગંભીર જરૂરિયાત પર અદાણીનો મુખ્ય સંદેશ ભાર મૂકે છે. NMIA નો ચાલુ વિકાસ એક પગલું છે, પરંતુ સતત વૃદ્ધિ માટે વધુ મહત્વાકાંક્ષી આયોજન (ambitious planning) ની જરૂર છે.

અસર

આ સમાચાર ભારતના નાણાકીય રાજધાનીમાં ગંભીર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ગેપ્સ (critical infrastructure gaps) ને પ્રકાશિત કરે છે, જે સીધી રીતે એવિએશન સેક્ટરની વિકાસ સંભાવના અને પેસેન્જર અનુભવને અસર કરે છે. આ અડદાની એરપોર્ટ્સ હોલ્ડિંગ્સની ભવિષ્યની યોજનાઓ અને સંભવિત IPO (Initial Public Offering), તેમજ અન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ કંપનીઓ માટે રોકાણકારની ભાવના (investor sentiment) ને પ્રભાવિત કરી શકે છે. કેપેસિટી વધારવામાં અસમર્થતા વિદેશી રોકાણ અને વેપારને પણ નિરુત્સાહિત કરી શકે છે, જે પરોક્ષ રીતે વિશાળ ભારતીય અર્થતંત્રને અસર કરશે.
Impact Rating: 7/10

મુશ્કેલ શબ્દોની સમજૂતી

• એવિએશન હબ (Aviation Hub): એક મુખ્ય એરપોર્ટ જે ફ્લાઇટ્સ માટે કેન્દ્રીય બિંદુ તરીકે કાર્ય કરે છે, જેનાથી મુસાફરો અનેક ગંતવ્યો સુધી કનેક્ટ થઈ શકે છે.
• પેસેન્જર કેપેસિટી (Passenger Capacity): એક એરપોર્ટ જે ચોક્કસ સમયગાળામાં મહત્તમ મુસાફરોને હેન્ડલ કરી શકે છે.
• ઇન્ટરસેકટિંગ રનવે (Intersecting Runways): એરપોર્ટ રનવે જે એકબીજાને ક્રોસ કરે છે, તેમના સ્વતંત્ર ઉપયોગને મર્યાદિત કરે છે અને આમ કુલ ફ્લાઇટ હેન્ડલિંગ કેપેસિટી ઘટાડે છે.
• લોંગ-હૉલ ટ્રાફિક (Long-haul Traffic): લાંબા અંતરની મુસાફરી કરતી ફ્લાઇટ્સ, સામાન્ય રીતે ખંડો વચ્ચે.
• અંડર-રિકવરી (Under-recovery): જ્યારે ફી અથવા શુલ્કમાંથી મળતી આવક સેવા પ્રદાન કરવાના ખર્ચ કરતાં ઓછી હોય.
• UDF (યુઝર ડેવલપમેન્ટ ફી): એરપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ્સને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે એરલાઇન ટિકિટોમાં ઉમેરવામાં આવતી ફી.
• નવી મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (NMIA): મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રિજનને સેવા આપવા માટે નિર્માણાધીન નવું એરપોર્ટ.
• ફેઝ 1 (Phase 1): કોઈપણ પ્રોજેક્ટના વિકાસનો પ્રથમ તબક્કો, સામાન્ય રીતે આવશ્યક ઘટકો આવરી લે છે.
• CIDCO (સિટી એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન ઓફ મહારાષ્ટ્ર): મહારાષ્ટ્રમાં શહેરી આયોજન અને વિકાસ માટે જવાબદાર સરકારી એજન્સી, જેમાં નવી મુંબઈ એરપોર્ટના પાસાઓ પણ સામેલ છે.
• ટેકનો-કોમર્શિયલ ફીઝિબિલિટી સ્ટડી (Techno-commercial feasibility study): એક વિશ્લેષણ જે નક્કી કરે છે કે પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટ ટેકનિકલી શક્ય છે અને વ્યાવસાયિક રીતે વ્યવહારુ છે કે નહીં.
• માસ્ટર પ્લાન (Master plan): કોઈપણ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા પ્રોજેક્ટના વિકાસ માટે એક વ્યાપક લાંબા ગાળાની યોજના.
• ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટ (Greenfield airport): અવિકસિત જમીન પર નિર્માણ પામેલું સંપૂર્ણ નવું એરપોર્ટ.
• વઢવાણ સીપોર્ટ (Vadhvan seaport): મહારાષ્ટ્રના પાલઘર જિલ્લામાં સ્થિત એક પ્રસ્તાવિત ડીપ-વોટર પોર્ટ.
• એરપોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Airport infrastructure): એરપોર્ટ ચલાવવા માટે તમામ આવશ્યક સુવિધાઓ અને સેવાઓ, જેમ કે ટર્મિનલ્સ, રનવે, એર ટ્રાફિક કંટ્રોલ અને ગ્રાઉન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ લિંક્સ.