Indian Railways એ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 1670 મિલિયન ટન (MT) માલસામાનની હેરફેર કરવાનો નવો વિક્રમ સ્થાપ્યો છે. આ અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં 3.25% નો વધારો દર્શાવે છે. આ સિદ્ધિ મુખ્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાંથી મળેલા મજબૂત માંગને કારણે હાંસલ થઈ છે. ખાસ કરીને, ખાતર (fertilizers), પિગ આયર્ન (pig iron) અને ફિનિશ્ડ સ્ટીલ (finished steel) ની હેરફેર માં 13% નો નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો, જ્યારે આયર્ન ઓર (iron ore) અને સિમેન્ટ (cement) ની ડિસ્પેચમાં પણ અનુક્રમે 6.73% અને 3.41% નો વધારો થયો. આ પ્રદર્શન રાષ્ટ્રની સપ્લાય ચેઇનમાં રેલવેની વધતી ભૂમિકા અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિમાં વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
જોકે, આ રેકોર્ડ માત્રા રેલવેના નાણાકીય વર્ષ માટેના મહત્વાકાંક્ષી 1700 MT ના લક્ષ્યાંક કરતાં થોડી ઓછી રહી. આ મિસપૉઇન્ટ આગાહીમાં સંભવિત અક્ષમતા અથવા ઓપરેશનલ ક્ષમતા પહોંચવામાં મુશ્કેલી સૂચવે છે. ફેબ્રુઆરીના અંત સુધીના સમયગાળા માટે ફ્રેઈટ આવક લગભગ ₹1.61 લાખ કરોડ રહી, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં માત્ર 1.54% નો નજીવો વધારો છે. આ વૃદ્ધિ દર માલસામાનની હેરફેરના વધારા કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે. આ સૂચવે છે કે પ્રતિ ટન-કિલોમીટર આવક (revenue per tonne-kilometer) ઘટી છે, અથવા ઓપરેટિંગ ખર્ચ (operating costs) અપેક્ષા કરતાં વધુ ઝડપથી વધ્યા છે, જેના કારણે વધારે વોલ્યુમનો લાભ ઓછો થયો છે.
ભારતીય લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રમાં પરિવર્તન આવી રહ્યું છે. સરકારની PM Gati Shakti યોજના અને National Logistics Policy જેવા પ્રયાસો મલ્ટિમોડલ પરિવહનને એકીકૃત કરવા અને સપ્લાય ચેઇનની કાર્યક્ષમતા વધારવાનો હેતુ ધરાવે છે. રેલવે આનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે, પરંતુ હાલમાં તે કુલ કાર્ગોની હેરફેરના લગભગ 27% હિસ્સો ધરાવે છે, જે રોડ ટ્રાન્સપોર્ટના 64% થી ઘણો પાછળ છે.
Dedicated Freight Corridors (DFCs) નો વિકાસ Indian Railways ની વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ભાગ છે. તેનો હેતુ ટ્રાન્ઝિટ સ્પીડ સુધારવી, લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવો અને રેલવેનો મોડલ શેર વધારવાનો છે. આ કોરિડોર કાર્યક્ષમતા અને ક્ષમતા વધારવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે, જે સંભવિત રીતે ઓપરેશનલ ખર્ચ ઘટાડી શકે છે અને સેવાની વિશ્વસનીયતામાં સુધારો કરી શકે છે. ઐતિહાસિક રીતે, Indian Railways ને ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતાના પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે, જેમાં ઓપરેટિંગ રેશિયો (operating ratio) વારંવાર 90% થી વધુ રહ્યો છે.
Indian Railways ના ફ્રેઈટ બિઝનેસનો મુખ્ય આધાર કોલસાની હેરફેર રહી છે, જે કુલ ફ્રેઈટ ટનેજ અને આવકનો લગભગ અડધો હિસ્સો ધરાવે છે. પાવર પ્લાન્ટ્સ માટે કોલસાના લોડિંગમાં FY26 માં 625.26 MT થી FY27 માં 612.32 MT સુધીનો અંદાજિત ઘટાડો એક મોટું જોખમ ઊભું કરે છે. આ ઘટાડો રિન્યુએબલ એનર્જી અપનાવવામાં વધારો અથવા ઊર્જા નીતિમાં ફેરફાર જેવા પરિબળોને કારણે હોઈ શકે છે, જે એકંદરે આવકના પ્રવાહ પર ભારે અસર કરી શકે છે.
વધતા વોલ્યુમ સામે આવકમાં નજીવો વધારો એ આવક પરના દબાણનો સ્પષ્ટ સંકેત છે. આનું કારણ ઓછી નફાકારક કોમોડિટી મિક્સ, ઓપરેટિંગ ખર્ચમાં વધારો, અથવા અન્ય પરિવહન પદ્ધતિઓ, ખાસ કરીને નોન-બલ્ક માલસામાન માટે, સાથે સ્પર્ધાને કારણે ઊંચા ટેરિફ વસૂલવામાં અસમર્થતા હોઈ શકે છે.
નાણાકીય વર્ષ 2027 માટે, Indian Railways કુલ ફ્રેઈટ લોડિંગ 1765 MT સુધી પહોંચવાની અને ફ્રેઈટ કમાણીમાં 5.8% વધીને લગભગ ₹1.89 લાખ કરોડ થવાની ધારણા ધરાવે છે. જોકે આ અનુમાન સતત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, તે કોમોડિટી વૈવિધ્યકરણ અને આવક વૃદ્ધિના પડકારોને પાર કરવા પર આધાર રાખે છે. 2027 સુધીમાં 3000 MT જેવા મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકો માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિસ્તરણ પર જ નહીં, પરંતુ માત્ર વોલ્યુમથી આગળ વધીને ટકાઉ આવક માટે વધુ નફાકારક ફ્રેઈટ મિક્સની વ્યૂહરચનાઓ પર પણ નિર્ભર રહેશે.