ભારતીય લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચનું પુનઃમૂલ્યાંકન: નવા અભ્યાસમાં જૂઠ્ઠાણાઓનો પર્દાફાશ

1. THE SEAMLESS LINK (Flow Rule):

ભારતમાં લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ખૂબ વધારે હોવાની ધારણાનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે. નવા ડેટા સૂચવે છે કે અધૂરી આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણીઓને કારણે ગેરસમજ ઊભી થઈ છે. વર્લ્ડ બેંકનો લોજિસ્ટિક્સ કોસ્ટ ઇન્ડેક્સ (WBLCI) ઐતિહાસિક રીતે પ્રતિકૂળ ચિત્ર રજૂ કરતો હતો, કારણ કે તેની પદ્ધતિ મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય પોર્ટ-ટુ-પોર્ટ ટ્રાન્ઝિટ સમય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી, જે ડોર-ટુ-ડોર ડિલિવરી ખર્ચનો મોટો હિસ્સો ધરાવતા નોંધપાત્ર ઘરેલું લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચને અવગણતું હતું. આ અવગણનાને કારણે ભારતના લોજિસ્ટિક્સ બોજનું અતિશયોક્તિપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ થયું.

2. THE STRUCTURE (The 'Smart Investor' Analysis):

Global Rankings Under Scrutiny

ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (DPIIT) અને નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એપ્લાઇડ ઇકોનોમિક રિસર્ચ (NCAER) ના વિશ્લેષણ વધુ વિગતવાર દ્રષ્ટિકોણ પ્રદાન કરે છે. 2023-24 માટે તેમનો "ભારતમાં લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચનું મૂલ્યાંકન" અહેવાલ જણાવે છે કે કુલ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ભારતના નાણાકીય GDP ના 7.97% અને નોન-સર્વિસિસ આઉટપુટના 9.09% છે. આ આંકડો આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિસ્પર્ધીઓની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે સ્પર્ધાત્મક છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2023 માં થાઇલેન્ડનો લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ GDP ના 14.1% હતો, દક્ષિણ કોરિયાનો 13.5% હતો, અને ઇન્ડોનેશિયાએ તે જ વર્ષે 14.3% નોંધાવ્યો હતો. ચીનનો 2023 માં લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ GDP ના 14.4% હતો, જે 2012 ના 18% થી ઓછો છે. આ મેટ્રિક્સ સૂચવે છે કે WBLCI માં ભારત કરતાં સતત આગળ રહેલા દેશોમાં તેમની આર્થિક ઉત્પાદનના પ્રમાણમાં કુલ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ વધારે હોય છે.

Unpacking the WBLCI's Limitations

2014 માં 54 મા અને 2023 માં 38 મા ક્રમે રહેલા વર્લ્ડ બેંકના WBLCI ની ટીકા કરવામાં આવી છે કે તે આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્રેટ વ્યવસાયો વચ્ચે 'ધારણા-આધારિત' સર્વેક્ષણો પર આધાર રાખે છે, જે પૂર્વગ્રહ દાખલ કરી શકે છે. મહત્વપૂર્ણ રીતે, તે કુલ ડોર-ટુ-ડોર ડિલિવરી ખર્ચના 84% થી 90% સુધી બાકાત રાખે છે, જે ઘરેલું પ્રકૃતિના છે. UNCTAD ના ડેટા અનુસાર, આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ શિપિંગ, ભલે સમય માંગી લેતું હોય, તે સામાન્ય રીતે માલના મૂલ્યના માત્ર 5% થી 10% જેટલું હોય છે. કુલ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિભાગનો હિસ્સો 10% થી 16% ની વચ્ચે હોઈ શકે છે તેવું કહી શકાય. નવા ભારતીય અભ્યાસના સમાવેશી અભિગમથી ભારતના લોજિસ્ટિકલ કાર્યક્ષમતાનું વધુ સચિત્ર ચિત્ર મળે છે.

The Evolving Nature of Services Logistics

સેવા-પ્રભુત્વ ધરાવતા અર્થતંત્ર તરીકે, ભારતમાં સ્વાભાવિક રીતે ઓછી લોજિસ્ટિક્સ જરૂરિયાતો હોવી જોઈએ તેવી ધારણાને પણ પડકારવામાં આવી રહી છે. જ્યારે 2024 માં સેવાઓએ ભારતના GDP માં 49.9% નો ફાળો આપ્યો, ત્યારે તે નીચી-મધ્યમ-આવક ધરાવતા અર્થતંત્રોની સરેરાશ કરતાં થોડી ઓછી છે. વધુમાં, આધુનિક સેવાઓ, ખાસ કરીને ડિજિટલ અને નાણાકીય ક્ષેત્રોની સામગ્રી તીવ્રતા (material intensity) વધી રહી છે. આ ઉદ્યોગો ડેટા સેન્ટર્સ અને મજબૂત ટેલિકોમ નેટવર્ક્સ જેવા ઊર્જા-સઘન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર આધાર રાખે છે, જે નોંધપાત્ર, ઘણીવાર માપવામાં ન આવેલી, લોજિસ્ટિક્સ માંગ ઊભી કરે છે. આ વલણ સેવાઓને 'ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લાઇટ' તરીકે જોવાની પરંપરાગત વિચારસરણીથી વિપરીત છે.

Regional Disparities and Infrastructure Gaps

રાષ્ટ્રીય ખર્ચના મૂલ્યાંકનમાં સુધારો થયો હોવા છતાં, ભારતમાં નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક તફાવતો યથાવત છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશમાં અન્ય વિસ્તારો કરતાં લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ 50% સુધી વધુ છે, જેનું મુખ્ય કારણ નબળી માર્ગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊંચા સરહદી વ્યવહાર ખર્ચ છે. માત્ર નબળી માર્ગ સ્થિતિ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ પર 20% વધારાનો દંડ લાદી શકે છે. પશ્ચિમ પ્રદેશને અન્ય પ્રદેશોની તુલનામાં માર્ગ પરિવહન માટે ઓછામાં ઓછો 20% સસ્તો ગણવામાં આવે છે. ઇંધણ ખર્ચ, જે માર્ગ પરિવહન ખર્ચનો નોંધપાત્ર ઘટક (42%) છે, તે રાજ્ય પ્રમાણે બદલાય છે, જે ઇંધણ પર તર્કસંગત રાજ્ય કર દ્વારા ખર્ચ ઘટાડવાની સંભાવના દર્શાવે છે.

Outlook and Policy Implications

ભારતના 2022 ના લોજિસ્ટિક્સ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચને GDP ના 8% સુધી ઘટાડવાનો અને દેશને વૈશ્વિક સ્તરે ટોચના 25 માં સ્થાન અપાવવાનો છે. DPIIT-NCAER અભ્યાસના તારણો આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે એક સચોટ બેઝલાઇન પ્રદાન કરે છે. ભવિષ્યના પ્રયાસો ઘરેલું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ખામીઓને પહોંચી વળવા, પ્રાદેશિક જોડાણ સુધારવા અને નીતિગત નિર્ણયોને વધુ સારી રીતે જાણ કરવા અને વિકાસ પરિણામોને માપવા માટે રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય ડેટાની ચોકસાઈ અને વ્યાપકતા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે તેવી શક્યતા છે.