ભારતમાં રશિયન ઓઇલ ટેન્કર્સને સુરક્ષા: સરકારે વીમા કંપનીઓની સંખ્યા વધારી, ઊર્જા પુરવઠો સુનિશ્ચિત

ઊર્જા પુરવઠાને સુનિશ્ચિત કરવા ભારતનો મોટો નિર્ણય

વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વપૂર્ણ શિપિંગ માર્ગો પરના વિક્ષેપોને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલના આયાતને સુરક્ષિત કરવા માટે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. ભારત સરકારના ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ શિપિંગ (Directorate General of Shipping) એ રશિયન ઓઇલ ટેન્કર્સ માટે મરીન ઇન્સ્યોરન્સ (Marine Insurance) પૂરી પાડતી રશિયન વીમા કંપનીઓની સંખ્યા 8 થી વધારીને 11 કરી છે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના ઊર્જા પુરવઠાને અવિરતપણે ચાલુ રાખવાનો છે, જે દેશની આર્થિક સ્થિરતા માટે અત્યંત જરૂરી છે.

રશિયન ક્રૂડ પર ભારતની વધતી નિર્ભરતા

આ પગલા પાછળનું મુખ્ય કારણ રશિયન તેલ પર ભારતની સતત વધી રહેલી નિર્ભરતા છે. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ, રશિયન ક્રૂડ ઓઇલનો ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં હિસ્સો 2024 માં લગભગ 37% સુધી પહોંચી ગયો છે, જે 2022 પહેલા 1% કરતાં પણ ઓછો હતો. પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ ત્યારે બને છે જ્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા મુખ્ય શિપિંગ રૂટ્સ પર ભૌગોલિક રાજકીય તણાવને કારણે દરિયાઈ વીમા પ્રીમિયમમાં 60% સુધીનો વધારો જોવા મળ્યો છે. રશિયા પરના પશ્ચિમી પ્રતિબંધો (Sanctions) ને કારણે, આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રુપ ઓફ પી&આઈ ક્લબ્સ (International Group of P&I Clubs) જેવી મુખ્ય વીમા સંસ્થાઓ ઘણીવાર રશિયન કાર્ગોનો વીમો ઉતારવાનું ટાળે છે. આ પરિસ્થિતિમાં, ભારત રશિયન વીમા કંપનીઓને જગ્યા આપીને આ તેલના જહાજોને ભારતીય બંદરો સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજોની વ્યવસ્થા સુનિશ્ચિત કરી રહ્યું છે.

ઘરેલું વીમા ક્ષમતા અને વૈશ્વિક જોખમો

ભારત રશિયન ઊર્જા આયાતને સુવિધાજનક બનાવવા સાથે સાથે પોતાના ઘરેલું મરીન ઇન્સ્યોરન્સ ક્ષેત્રને પણ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. 'ભારત મરીન ઇન્સ્યોરન્સ પૂલ' (Bharat Maritime Insurance Pool) જેવી પહેલ, જે ₹12,980 કરોડ ની સોવરિન ગેરંટી (Sovereign Guarantee) દ્વારા સમર્થિત છે, તેને આંતરરાષ્ટ્રીય વીમા બજારોની અનિશ્ચિતતાઓ સામે ભારતીય વેપારને સુરક્ષિત કરવા માટે બનાવવામાં આવી રહી છે. આ દ્વિ-સ્તરીય વ્યૂહરચના (Dual Strategy) ભારતને ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે, રશિયન તેલ પર વધતી નિર્ભરતા અને તેની સાથે સંકળાયેલી વીમા વ્યવસ્થા એક જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે. યુ.એસ. એ ઊર્જા આયાત માટે સેન્ક્શન વેઇવર્સ (Sanctions Waivers) લંબાવ્યા હોવા છતાં, વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને અસ્પષ્ટ વીમા કવચ સાથે કાર્યરત 'શેડો ફ્લીટ' (Shadow Fleet) નો ઉદય ચાલુ જોખમો, જેમ કે પર્યાવરણીય આપત્તિઓ અને ગૌણ પ્રતિબંધો (Secondary Sanctions) નો સામનો કરવાનો ભય ઊભો કરે છે.

રશિયન વીમા કંપનીઓ સાથેના જોખમો

એક મુખ્ય ચિંતા એ છે કે હાલમાં માન્યતા પ્રાપ્ત રશિયન કંપનીઓ વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ઇન્ટરનેશનલ ગ્રુપ ઓફ પી&આઈ ક્લબ્સ (International Group of P&I Clubs) નો ભાગ નથી, જે વિશ્વના મોટાભાગના ટેન્કર ફ્લીટનો વીમો ઉતારે છે. આનો અર્થ એ થઈ શકે કે મોટા અકસ્માતો, જેમ કે ઓઇલ સ્પિલ્સ (Oil Spills), માટે દાવા પતાવટ (Claims Settlement) જુદી જુદી નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓ (Regulatory Paths) માંથી પસાર થઈ શકે છે અને સંભવતઃ સ્થાપિત પશ્ચિમી સંસ્થાઓની તુલનામાં ઓછી મજબૂત નાણાકીય સહાય હોઈ શકે છે. હકીકત એ છે કે વીમા કંપનીઓ રશિયાની સરકારી માલિકીની નેશનલ રિઇન્સ્યોરન્સ કંપની (Russian National Reinsurance Company) દ્વારા સમર્થિત છે, તે વીમા જોગવાઈને રશિયન રાજ્ય સાથે જોડે છે, જે સંભવિત ભૌગોલિક રાજકીય પ્રભાવને વધારે છે. રિપોર્ટ્સ સૂચવે છે કે ઇંગોસ્ટ્રાખ (Ingosstrakh) જેવી કેટલીક રશિયન વીમા કંપનીઓ 'સેન્ક્શન એક્સક્લુઝન ક્લોઝ' (Sanctions Exclusion Clauses) નો સમાવેશ કરી શકે છે જે પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન થાય તો પોલિસીને રદબાતલ કરી શકે છે, જેનાથી આ કવચની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. રશિયાની 'શેડો ફ્લીટ' નો વધતો ફેલાવો, જે ઘણીવાર શંકાસ્પદ અથવા કોઈ વીમા વિના કાર્ય કરે છે, તે પર્યાવરણીય અને જવાબદારીના જોખમોને વધારે છે, જે સફાઈ ખર્ચનો બોજ અન્ય પક્ષો પર છોડી શકે છે.

લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા વ્યૂહરચના

રશિયન મરીન ઇન્સ્યોરન્સ માટે ભારતની વધતી પહોંચ અને તે જ સમયે પોતાની ઘરેલું વીમા ક્ષમતા વિકસાવવી એ પશ્ચિમી-પ્રભુત્વવાળા ચેનલોથી સ્વતંત્ર રીતે ઊર્જા પુરવઠો સુરક્ષિત કરવાની લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. જેમ જેમ ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ યથાવત રહેશે અને વૈશ્વિક શિપિંગ માર્ગો સંવેદનશીલ રહેશે, તેમ વૈકલ્પિક વીમા ઉકેલોની માંગ વધવાની અપેક્ષા છે. આ વ્યૂહરચના સાથે સંકળાયેલા જોખમોને ઘટાડવામાં અને સંભવિત અસ્થિર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં ભારતના ઘરેલું વીમા પૂલની અસરકારકતા નિર્ણાયક બનશે.