ભારતે હરિયાણાના જિંદ અને સોનિપત વચ્ચે દેશની પ્રથમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેન સેવાની શરૂઆત કરી છે. આ પહેલ દેશના વિશાળ રેલવે નેટવર્ક માટે સ્વચ્છ ઊર્જા વિકલ્પોના પરીક્ષણ તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
દેશમાં રેલવે ટેકનોલોજીનો નવો અધ્યાય
૧૭ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ, ભારતે પોતાની પ્રથમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત પેસેન્જર ટ્રેન લોન્ચ કરીને રેલવે ટેકનોલોજીમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કર્યો છે. આ ટ્રેનને પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ લીલી ઝંડી બતાવીને હરિયાણાના જિંદ અને સોનિપત શહેરોને જોડતો પ્રારંભ કર્યો. આ ટ્રેન હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ પર ચાલશે, જે હાલમાં ભારતના બિન-વિદ્યુતીકૃત રેલ નેટવર્કના મોટા ભાગને ચલાવતા ડીઝલ એન્જિનનો વિકલ્પ છે.
આ ટ્રેન ૮૯ કિલોમીટરના રૂટ પર ૧૨ મધ્યવર્તી સ્ટેશનોમાંથી પસાર થશે. હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરીને, આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવાનો છે, જે પરિવહન પ્રણાલીને વધુ હરિયાળી બનાવવાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો સાથે સુસંગત છે. જોકે આ એક ઐતિહાસિક લોન્ચ છે, તે મુખ્યત્વે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે કાર્ય કરશે જેથી ભારતીય પરિસ્થિતિઓમાં હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય.
નાણાકીય અને ઓપરેશનલ સંદર્ભ
રોકાણકારો અને બજાર નિરીક્ષકો માટે, આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યના રેલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ માટે એક ટેસ્ટ કેસ સમાન છે. હાઇડ્રોજન પાવર તરફ આગળ વધવામાં ઊંચો મૂડી ખર્ચ સામેલ છે, ખાસ કરીને જરૂરી રિફ્યુલિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી સ્થાપિત કરવા માટે. ભારતીય રેલવે અને સંબંધિત સાધન ઉત્પાદકો સામે મુખ્ય પડકાર પરંપરાગત ડીઝલ અથવા ઇલેક્ટ્રિક પાવરની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજનની કિંમત-કાર્યક્ષમતા રહેશે. જો આ પાયલોટ સફળ અને ખર્ચ-અસરકારક સાબિત થાય, તો તે ફ્યુઅલ સેલ ડેવલપમેન્ટ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને ખાસ રોલિંગ સ્ટોક મેન્યુફેક્ચરિંગમાં મોટા કોન્ટ્રાક્ટ માટે દરવાજા ખોલી શકે છે.
જોકે, પરિવહનમાં હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી હજુ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. મુખ્ય જોખમોમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો ઊંચો ખર્ચ અને સ્ટેશનો પર નોંધપાત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફેરફારોની જરૂરિયાતનો સમાવેશ થાય છે. ડીઝલ ફ્લીટને બદલવાની લાંબા ગાળાની નાણાકીય સદ્ધરતા હાઇડ્રોજન સપ્લાય ચેઇનની સ્થિરતા અને લાંબા અંતર પર ઉચ્ચ-આવર્તનવાળી પેસેન્જર ટ્રાફિકને પહોંચી વળવા ટેકનોલોજીની પરિપક્વતા પર આધાર રાખશે. ઐતિહાસિક રીતે, જાહેર પરિવહનમાં નવી ટેકનોલોજીના રોલઆઉટ માટે વ્યાપારી રીતે સ્પર્ધાત્મક બનતા પહેલા સ્થિર રહેવા માટે નોંધપાત્ર સરકારી સબસિડી અથવા લાંબા ગાળાના નીતિગત સમર્થનની જરૂર પડે છે.
આગામી પગલાં અને દેખરેખ
રોકાણકારોએ જિંદ-સોનિપત સેવાના ઓપરેશનલ પ્રદર્શન અંગેના અપડેટ્સ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, ખાસ કરીને ફ્યુઅલ વપરાશ, ડાઉનટાઇમ અને જાળવણી ખર્ચના ડેટા પર. આ મેટ્રિક્સ એક સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડશે કે હાઇડ્રોજન રેલ ભારતની વિશાળ નેટવર્ક પર એક માપી શકાય તેવું મોડેલ બની શકે છે કે કેમ. વધુમાં, ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે સરકારી સબસિડી અને હાઇડ્રોજન-રેડી લોકમોટિવના ઉત્પાદનમાં ખાનગી ક્ષેત્રની સંડોવણી અંગેની આગામી જાહેરાતો ક્ષેત્રની ભાવિ વૃદ્ધિ સંભાવનાના નિર્ણાયક સૂચકાંકો હશે.