ભારતના EV લક્ષ્યાંકો પર સંકટ? ભંડોળની ઘટ અને ઊંચા વ્યાજ દર બન્યા મોટી અડચણ

ભારતની ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટીના ભવિષ્ય માટેની મોટી યોજનાઓ, ખાસ કરીને 2030 સુધીમાં ટુ-વ્હીલર અને થ્રી-વ્હીલર સેગમેન્ટમાં 80% ઇલેક્ટ્રિફિકેશનનું લક્ષ્ય, હાલમાં મોટા પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. 2020 થી 2025 દરમિયાન આ ક્ષેત્રમાં લગભગ ₹2.23 લાખ કરોડ ($25.6 બિલિયન) નું રોકાણ આવ્યું છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવા માટે જરૂરી કુલ ₹12.5 લાખ કરોડ ($143.4 બિલિયન) ના માત્ર 18% જ આ છે. આના કારણે ₹10.3 લાખ કરોડ ($117.8 બિલિયન) નીંગી ભંડોળની ઘટ ઊભી થઈ છે. હવે રોકાણની માત્રા કરતાં વધુ, નાણાકીય સાધનોની અસરકારકતા અને જોખમોના ભાવ નિર્ધારણ (pricing) સફળતા નક્કી કરશે.

છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં થયેલા મોટા રોકાણ છતાં, 2030 સુધીમાં ભારતના પરિવહન ક્ષેત્રને ઇલેક્ટ્રિફાય કરવા માટે જરૂરી સ્કેલ હજુ ઘણો દૂર છે. ઉત્પાદન ક્ષમતાએ સૌથી વધુ મૂડી મેળવી, ત્યારબાદ સરકારી સબસિડી અને પ્રોત્સાહનો, અને પછી ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર. જોકે, પબ્લિક ચાર્જિંગ સુવિધાઓમાં રોકાણ નિર્ણાયક રીતે પાછળ રહ્યું છે, જે જરૂરી ₹20,600 કરોડ ($2.36 બિલિયન) ના માત્ર 9.6% જેટલું જ છે. આ અસમાનતા એક માળખાકીય અવરોધ ઊભો કરે છે. ભૂતકાળમાં ઇલેક્ટ્રિક થ્રી-વ્હીલર્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને કારણે, જે તેમની પરિપક્વતા અને વ્યાપારી સદ્ધરતાને કારણે આશરે 78% મૂડી આકર્ષિત કરતા હતા, હવે ઇલેક્ટ્રિક ફોર-વ્હીલર્સ તરફ ધ્યાન બદલાઈ રહ્યું છે. આ ફેરફાર પેસેન્જર EVs ની વધતી માંગને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભંડોળની ઘટ કરતાં પણ વધુ ગંભીર અવરોધ વ્યાપારી EV અપનાવવા માટે મૂડીનો અતિશય ખર્ચ છે. હાલમાં વ્યાપારી ધિરાણ લેનારાઓએ વાર્ષિક 15% થી 33% સુધીના વ્યાજ દરોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આ ઊંચો ખર્ચ EV દ્વારા ઓફર કરવામાં આવતા કુલ માલિકી ખર્ચ (Total Cost of Ownership) ના લાભોને સીધો ઘટાડે છે, જેનાથી માંગ ઘટે છે અને ફ્લીટ વિસ્તરણ ધીમું પડે છે. ઉત્પાદન રોકાણ માટે કંપનીઓના આંતરિક ભંડોળ (internal accruals) પરની નિર્ભરતા (INR 1.6 લાખ કરોડ, અથવા $18.32 બિલિયન) દર્શાવે છે કે પોસાય તેવા બાહ્ય ધિરાણની પહોંચ મર્યાદિત છે. ઉદ્યોગના અહેવાલો સૂચવે છે કે આ અંતરને ભરવા માટે સિસ્ટમિક રિસ્ક-શેરિંગ મિકેનિઝમ્સ (systemic risk-sharing mechanisms) ની જરૂર છે, જેમ કે ક્રેડિટ ગેરંટી (credit guarantees) અને રેસિડ્યુઅલ વેલ્યુ પ્રોટેક્શન (residual value protection), જે સંભવતઃ ઉધાર ખર્ચને 8-12% સુધી ઘટાડી શકે છે. આવા ફાઇનાન્સિયલ એન્જિનિયરિંગ વિના, ઊંચા વ્યાજ દરો વ્યાપારી EV અપનાવવાની ગતિને અવરોધતા રહેશે.

પબ્લિક ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક નોંધપાત્ર અવરોધ બની રહ્યું છે, જ્યાં ઇન્સ્ટોલેશન રેટ વાહનોના ડિપ્લોયમેન્ટ સાથે તાલ મિલાવી શકતા નથી. ચીન જેવા દેશો દ્વારા નિર્ધારિત વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક કરતાં ભારતનો ચાર્જર-ટુ-EV રેશિયો ઘણો પાછળ છે. રોકાણકારોનો પબ્લિક ચાર્જિંગ મોડેલમાં વિશ્વાસ ઓછો છે, જે ઊંચા પ્રારંભિક ડિપ્લોયમેન્ટ ખર્ચ અને ઘણીવાર ઓછા વપરાશ હેઠળના સ્ટેશનોને કારણે છે. આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ઉણપ રેન્જ એન્ઝાઇટી (range anxiety) માં ફાળો આપે છે. બીજી તરફ, ભારત સરકારની વ્યૂહરચના સ્પષ્ટપણે માત્ર સબસિડી આધારિત મોડેલથી બજાર-લક્ષી વૃદ્ધિ તરફ આગળ વધી રહી છે. FAME જેવી યોજનાઓ હેઠળ ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ રહેલી ખરીદી સબસિડી (purchase subsidies) હવે ઘટાડવામાં આવી રહી છે. જ્યારે આ પ્રોત્સાહનોએ શરૂઆતમાં અપનાવવામાં મદદ કરી, ખાસ કરીને ટુ- અને થ્રી-વ્હીલર્સ માટે, તેમના ઘટાડાને વધુ મજબૂત બજાર પદ્ધતિની જરૂર છે.

વૈશ્વિક સ્તરે જોઈએ તો, ભારતમાં EV પેનિટ્રેશન (નવી કાર વેચાણમાં લગભગ 2-3% 2024 માં) વૈશ્વિક લીડર્સ કરતાં ઘણું પાછળ છે. ચીન વૈશ્વિક EV વેચાણમાં લગભગ બે તૃતીયાંશ હિસ્સો ધરાવે છે. ભારત સૌથી ઝડપથી વિકસતું મોટું બજાર હોવા છતાં, તે વૈશ્વિક સ્તરે 11મા કે 12મા ક્રમે છે, જે દર્શાવે છે કે હજુ ઘણું અંતર કાપવાનું બાકી છે. સરકારની સબસિડી પરની નિર્ભરતા સૂચવે છે કે બજાર હજુ સંપૂર્ણપણે સ્વ-ટકાઉ નથી. વધુમાં, ભારત EV બેટરી માટે નિર્ણાયક સામગ્રી (critical materials) માટે ચીન અને પૂર્વ એશિયાઈ રાષ્ટ્રો પર લગભગ સંપૂર્ણપણે નિર્ભર છે. ધિરાણકર્તાઓ (Lenders) ની અનિચ્છા, જે ઊંચા વ્યાજ દરોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, તે બેટરી ડિગ્રેડેશન (battery degradation), પુનર્વેચાણ મૂલ્ય (resale values) અને EV ના ઓપરેશનલ પર્ફોર્મન્સ અંગેની અનિશ્ચિતતાને કારણે છે, જે ઉચ્ચ-જોખમવાળું ભાવોનું વાતાવરણ બનાવે છે.

આમ, ભારતના 2030 ના EV લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે માત્ર વધુ ભંડોળ કરતાં નાણાકીય ઇકોસિસ્ટમમાં મૂળભૂત સુધારાની જરૂર છે. વર્તમાન ગતિ દર્શાવે છે કે સિસ્ટમિક રિસ્ક-શેરિંગ મિકેનિઝમ્સ અને નવીન ફાઇનાન્સિંગ પ્રોડક્ટ્સ વિના, મૂડીનો પ્રતિબંધિત ખર્ચ વ્યાપારી અપનાવણને અવરોધતો રહેશે. નીતિ-આધારિત વૃદ્ધિથી બજાર-આધારિત વૃદ્ધિમાં સંક્રમણ એ સુનિશ્ચિત કરવા પર આધાર રાખે છે કે પોષણક્ષમતા (affordability) અને સુલભતા (accessibility) બધા વાહન સેગમેન્ટમાં વાસ્તવિકતા બને. ઉદ્યોગે હવે સીધી સબસિડીથી આગળ વધીને એવા ફાઇનાન્સને સક્ષમ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે જે જોખમનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરે, જેથી સાચી EV ક્રાંતિ માટે જરૂરી વિશાળ મૂડીને મુક્ત કરી શકાય.