DTC ઇલેક્ટ્રિક બસમાં આગ: જાહેર પરિવહન સુરક્ષા પર ગંભીર સવાલો!

5 માર્ચ, 2026 ના રોજ દિલ્હી ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન (DTC) ની ઇલેક્ટ્રિક બસ Vayusenabad પાસે આગની ભયાનક ઘટનાનો શિકાર બની. આ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ઘટનામાં બસમાં સવાર આશરે 15 મુસાફરોનો બચાવ થયો, પરંતુ સમગ્ર બસ આગની જ્વાળાઓમાં સંપૂર્ણપણે ભસ્મીભૂત થઈ ગઈ. 2022 માં ઇલેક્ટ્રિક બસોનું સંચાલન શરૂ થયા બાદ આ પ્રકારની આગ લાગવાની આ પાંચમી ઘટના છે, જે ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક જાહેર પરિવહનના કાફલામાં રહેલી ગંભીર સલામતી નબળાઈઓને ફરી એકવાર ઉજાગર કરે છે. ડ્રાઇવરની સમયસર પ્રતિક્રિયા અને મુસાફરોની સતર્કતાએ મોટી દુર્ઘટના ટાળી, પરંતુ આગની ઝડપી ફેલાવાએ આંતરિક સમસ્યાઓ તરફ ઈશારો કર્યો.

આગના મૂળ કારણો અને સિસ્ટમની નબળાઈઓ

ઇલેક્ટ્રિક વાહનોમાં આગ લાગવાનું મુખ્ય કારણ 'થર્મલ રનઅવે' (Thermal Runaway) છે. આ એક એવી ખતરનાક પ્રક્રિયા છે જેમાં બેટરીની અંદરનું તાપમાન નિયંત્રણ બહાર જતું રહે છે. આ ઉપરાંત, બેટરી મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (BMS) માં ખામી, નબળી વાયરિંગ, ઉત્પાદન દરમિયાનની ભૂલો અથવા જાળવણીના અભાવે શોર્ટ સર્કિટ થઈ શકે છે. ભારતના 40°C થી 50°C સુધી પહોંચતા ગરમ હવામાનમાં આ જોખમ વધુ વધી જાય છે, કારણ કે તે બેટરીની અંદરની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓને ઝડપી બનાવે છે.

નિયમનકારી ખામીઓ અને અમલીકરણમાં સમસ્યાઓ

ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માટે AIS-156 જેવા સલામતી ધોરણો નક્કી કરાયા છે, જેમાં બેટરી સેલ, BMS અને થર્મલ પ્રોપેગેશન માટે નિયમો છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ નિયમોના અમલીકરણમાં મોટી ખામીઓ છે. IIT દિલ્હીના અભ્યાસમાં DTC બસોના વાયરિંગ સિસ્ટમમાં નબળાઈઓ અને બેટરીના સ્વાસ્થ્ય, ઇન્વર્ટર તાપમાન અને રિપલ કરન્ટ જેવા પરિબળો પર રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ (Real-time Monitoring) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. 200 ચાર્જિંગ સાયકલ (Charging Cycles) થી વધુ ચાલેલી બસો માટે સંપૂર્ણ જાળવણી તપાસની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

ઓપરેશનલ અને નાણાકીય અસરો

આવી ઘટનાઓનો નાણાકીય બોજ પણ ઘણો મોટો છે. એક બસ સંપૂર્ણપણે નાશ પામવી એ ઓપરેટર્સ માટે મોટું મૂડી નુકસાન છે. ગ્રોસ કોસ્ટ કોન્ટ્રાક્ટ (GCC) મોડેલમાં, જ્યાં ચૂકવણી માઇલેજ આધારિત હોય છે, ત્યાં સેવાઓમાં વિક્ષેપ સીધો આવકનું નુકસાન કરે છે. ઇલેક્ટ્રિક બસો ડીઝલ વાહનો કરતાં ઓછો મેન્ટેનન્સ ખર્ચ ધરાવે છે, પરંતુ તેમની ઊંચી પ્રારંભિક કિંમત, બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ અને ખાસ રિપેર ખર્ચ ઓપરેટર્સના બજેટ પર દબાણ લાવી શકે છે. કુલ માલિકી ખર્ચ (TCO) હજુ પણ ડીઝલ બસો કરતાં વધારે છે.

ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ અને નિવારણની વ્યૂહરચના

તાજેતરની ઘટનામાં ડ્રાઇવરે સરાહનીય કામગીરી કરી, પરંતુ ફાયર બ્રિગેડને ઘટના સ્થળે પહોંચવામાં લગભગ 30 મિનિટ લાગી, જે દર્શાવે છે કે ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ (Emergency Response) સમય ઘટાડવાની તાતી જરૂર છે. Aqueous Vermiculite Dispersion (AVD) અથવા F-500 જેવા ખાસ એજન્ટ બેટરીને ઠંડુ કરવામાં અને આગને ફેલાતી રોકવામાં વધુ અસરકારક સાબિત થયા છે. પરિવહન વિભાગ અને ફાયર વિભાગ વચ્ચે સંકલન સુધારવું જરૂરી છે.

ભવિષ્ય પર અસર અને જોખમો

સરકાર FAME II અને PM e-Bus Sewa જેવી યોજનાઓ દ્વારા ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, પરંતુ વારંવાર થતી આવી આગની ઘટનાઓ આ ક્ષેત્રના ભવિષ્ય પર પ્રશ્નાર્થ સર્જે છે. જો આવી ઘટનાઓ ચાલુ રહેશે, તો લોકો ઇલેક્ટ્રિક બસોને અસુરક્ષિત ગણી શકે છે, જે ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના વ્યાપક સ્વીકારને ધીમો પાડી શકે છે. ઓપરેટર્સ માટે સંપત્તિના નુકસાન, આવકના નુકસાન અને કડક જાળવણીનો બોજ ચાલુ રહેશે. હાલના સલામતી ધોરણોનું અમલીકરણ એટલું મજબૂત જણાતું નથી કે આવી પુનરાવર્તિત નિષ્ફળતાઓને રોકી શકાય.

ભવિષ્યની દિશા

આ જોખમોને ઘટાડવા માટે, નિવારક જાળવણી (Preventive Maintenance) માં સુધારો, AIS-156 જેવા ધોરણો મુજબ રીઅલ-ટાઇમ બેટરી હેલ્થ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ અને સુરક્ષિત વાયરિંગ ટેક્નોલોજી અપનાવવી જરૂરી છે. ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ પ્રોટોકોલને અપગ્રેડ કરવા અને ખાસ ફાયરફાઇટિંગ એજન્ટ્સનો ઝડપી ઉપયોગ આવશ્યક છે. પરિવહન એજન્સીઓ, ઓપરેટર્સ અને ફાયર વિભાગે મળીને તાત્કાલિક અને અસરકારક પગલાં લેવા જોઈએ. આ સલામતી ચિંતાઓને સક્રિયપણે હલ કરવી એ ભારતના જાહેર પરિવહનના ઇલેક્ટ્રિફિકેશન (Electrification) ની સફળતા તેમજ ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ વધારવા માટે નિર્ણાયક બનશે.