Whalesbook
કેન્દ્ર સરકાર ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર નિયંત્રણો મજબૂત કરી રહી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MEITY) ના માર્ગદર્શન હેઠળ, ઓવર-ધ-ટોપ (OTT) કમ્યુનિકેશન સેવાઓ માટે ફરજિયાત SIM-બાઇન્ડિંગ લાગુ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આનો અર્થ એ છે કે WhatsApp, Telegram અને Signal જેવી એપ્સને યુઝર એકાઉન્ટ્સને રજીસ્ટ્રેશન માટે વપરાયેલ સક્રિય SIM કાર્ડ સાથે સતત લિંક રાખવું પડશે. આ પગલું ડિજિટલ એરેસ્ટ સ્કેમ્સ (digital arrest scams) જેવા અત્યાધુનિક ફ્રોડને રોકવા માટે લેવાયું છે, જે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ઓક્ટોબર 2025 માં શરૂ કરાયેલ સુઓ મોટુ કેસ (suo motu case) નો સીધો પ્રતિસાદ છે.
આ પહેલ ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, 2023 હેઠળ કાયદેસર આધાર પૂરો પાડે છે, જે ટેલિકોમ સેવાઓ માટે બાયોમેટ્રિક-આધારિત ઓળખ (biometric-based identification) ને માન્યતા આપે છે. જાહેર પરામર્શ બાદ આ જોગવાઈઓના અમલીકરણ માટેના નિયમો અંતિમ તબક્કામાં હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. એક આંતર-વિભાગીય સમિતિ, જેની રચના કેન્દ્ર દ્વારા કરવામાં આવી છે, તે SIM ઇશ્યૂ અને મેનેજમેન્ટની નબળાઈઓ પર વિચાર-વિમર્શ કરી રહી છે, જેમાં એમિકસ ક્યુરી (amicus curiae) N.S. Nappinai દ્વારા જમીની સ્તરે અમલીકરણની અસરકારકતાનું મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. DoT નવા અને હાલના SIM ઇશ્યૂ માટે સુધારાત્મક પગલાં શોધવા માટે પણ પ્રતિબદ્ધ છે.
SIM-બાઇન્ડિંગ ઉપરાંત, DoT એ ઓક્ટોબર 2024 માં રજૂ કરાયેલ સેન્ટ્રલ ઇન્ટરનેશનલ આઉટ રોમર (CIOR) જેવી ટેકનોલોજીકલ પહેલ પણ અમલમાં મૂકી છે. આ સિસ્ટમે ભારતીય નંબરોના સ્વાંગમાં આવતા સ્પુફ્ડ ઇન્ટરનેશનલ કોલ્સ (spoofed international calls) ની મોટી સંખ્યાને બ્લોક કરવામાં મદદ કરી છે, જે ઓક્ટોબર 2024 માં લગભગ 1.35 કરોડ થી ઘટાડીને ત્યારબાદ લગભગ 1.5 લાખ કરી દેવામાં આવી છે. આ સમિતિમાં વોઇસ ઓવર ઇન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ (VoIP) સેવાઓ પર પણ ચર્ચા થઈ હતી. એ નોંધવામાં આવ્યું છે કે WhatsApp જેવા પ્લેટફોર્મ દ્વારા રૂટ થતા કોલ્સ ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 હેઠળ ઇન્ટરમીડિયરી (intermediary) તરીકે આવે છે, જ્યારે ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (TSPs) દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી VoIP સેવાઓનો પણ દુરુપયોગ થઈ શકે છે. સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) એ ડિજિટલ એરેસ્ટ સ્કેમ્સ દ્વારા ભેગા કરાયેલા ₹10 કરોડ ઓળખી કાઢ્યા છે, જ્યારે બેંકો છેતરપિંડીપૂર્ણ ટ્રાન્ઝેક્શન શોધવા માટે AI નો ઉપયોગ વધારી રહી છે.
SIM-બાઇન્ડિંગ માટેનો આગ્રહ ભારતમાં ડિજિટલ સુરક્ષા અને જવાબદારી વધારવાના વ્યાપક નિયમનકારી વલણને દર્શાવે છે. અગાઉ પણ ભારતે મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ્સ માટે ટ્રેસેબિલિટી (traceability) અને ડેટા રીટેન્શન (data retention) જેવા પગલાં રજૂ કર્યા છે, જે સરકારી પ્રયાસો સાથે સુસંગત છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ઘણા દેશો SIM રજીસ્ટ્રેશન ફરજિયાત બનાવે છે, જોકે તેની અસરકારકતા પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. કેટલાક દેશોએ તેની બિનઅસરકારકતાને કારણે આવા કાયદા રદ કર્યા છે. ખાસ કરીને iOS જેવા પ્લેટફોર્મ્સ પર સતત SIM મોનિટરિંગની ટેકનિકલ શક્યતા અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, જે ગોપનીયતા નિયમોને કારણે છે. વધુમાં, નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે માત્ર SIM-બાઇન્ડિંગ પૂરતું નથી; તેને ડિવાઇસ અને યુઝર-લેવલ ઓથેન્ટિકેશન (authentication) જેવા પૂરક પગલાંની જરૂર પડશે. ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, 2023 સાથે નિયમનકારી લેન્ડસ્કેપ પણ વિકસિત થઈ રહ્યું છે, જે સરકારની દેખરેખ ક્ષમતાઓને વિસ્તૃત કરે છે.
જાહેર કરાયેલા ઉદ્દેશ્યો છતાં, ફરજિયાત SIM-બાઇન્ડિંગની અસરકારકતા અને અસરો અંગે નોંધપાત્ર શંકાઓ પ્રવર્તે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવો સૂચવે છે કે જ્યારે વ્યાપક SIM રજીસ્ટ્રેશન કાયદાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ત્યારે ગુના નિવારણમાં તેમનો વાસ્તવિક પ્રભાવ શંકાસ્પદ છે, અને કેટલીકવાર બિનઅસરકારકતાને કારણે તેને રદ પણ કરવામાં આવ્યા છે. ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે આવા પગલાં ગોપનીયતાના ઉલ્લંઘનનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે અને સરકારી દુરુપયોગ તરફ દોરી શકે છે, જે વ્યાપક ડેટા ટ્રેઇલ્સ (data trails) બનાવે છે અને ડિજિટલ ડિવાઇડ (digital divide) ને વધુ વકરી શકે છે. iOS જેવા પ્લેટફોર્મ્સ પર ટેકનિકલ અમલીકરણ ગોપનીયતા પ્રતિબંધોને કારણે અવરોધોનો સામનો કરે છે, જે સમાન અમલીકરણ અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. વધુમાં, IT ઇન્ટરમીડિયરીઝ (IT intermediaries) પર ટેલિકોમ-શૈલીના નિયમો લાગુ કરવાથી નિયમનકારી અસ્પષ્ટતા અને સંભવિત અનુપાલન અનિશ્ચિતતા ઊભી થાય છે. ડિજિટલ ફ્રોડની જટિલતા, જેમાં ઘણીવાર બનાવટી દસ્તાવેજો અને સામાજિક ઇજનેરી (social engineering) સામેલ હોય છે, તે SIM-બાઇન્ડિંગને એકમાત્ર નિવારક તરીકે અપૂરતું બનાવી શકે છે. N.S. Nappinai દ્વારા "જમીની સ્તરે અમલીકરણ" અને "છેતરપિંડી સામે સતત સુરક્ષા" ના મૂલ્યાંકન પર ભાર મૂકવાથી અત્યાધુનિક ગુનાઈત ઓપરેશન્સને ખરેખર નાબૂદ કરવાના વ્યવહારિક પડકારોનો સંકેત મળે છે. લગભગ 160 દેશોમાં ફરજિયાત SIM રજીસ્ટ્રેશન કાયદાઓ હોવા છતાં સાયબર ક્રાઇમનો અંત આવ્યો નથી, જે દર્શાવે છે કે આ એક સતત વિકસતો ખતરો છે.
DoT ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, 2023 હેઠળ બાયોમેટ્રિક વેરિફિકેશન (biometric verification) માટેના નિયમોને અંતિમ ઓપ આપી રહ્યું છે, જેથી ભવિષ્યમાં SIM ઇશ્યૂના મુદ્દાઓને સંબોધિત કરી શકાય. એક આંતર-વિભાગીય સમિતિ તેના કાર્યને ચાલુ રાખી રહી છે, જેનો ઉદ્દેશ ડિજિટલ એરેસ્ટ સ્કેમ્સનો સામનો કરવા માટેની ભલામણોના આધારે એક વ્યાપક કાર્ય યોજના વિકસાવવાનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે CBI ને ઓળખાયેલા ડિજિટલ એરેસ્ટ કેસોની તપાસ કરવા અને છેતરપિંડીપૂર્ણ એકાઉન્ટ્સ શોધવા માટે AI/ML ટૂલ્સ (tools) શોધવાનું નિર્દેશ આપ્યો છે. ભારતનું વ્યાપક સાયબર સિક્યુરિટી માર્કેટ (cybersecurity market) પણ વિકસતા ખતરાના લેન્ડસ્કેપ અને ડિજિટલ સુરક્ષા પગલાંઓમાં વધેલા રોકાણને કારણે નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ માટે તૈયાર છે.