Whalesbook
એપ્રિલ મહિનામાં થયેલો આ મામૂલી ઘટાડો માર્ચ મહિનાના રેકોર્ડ-તોડ આંકડા બાદ જોવા મળ્યો છે, જે financial year ના અંત સાથે જોડાયેલો હતો. જોકે, દૈનિક ટ્રાન્ઝેક્શન રેટમાં સુધારો થયો છે, જે પ્રતિદિન સરેરાશ ૭૪૫ મિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે. આ સતત ગ્રોથ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ પર વધતી નિર્ભરતા દર્શાવે છે.
UPI સિસ્ટમમાં માર્કેટ કોન્સન્ટ્રેશન (Market Concentration) એક મોટો મુદ્દો બની રહ્યો છે. PhonePe નો બજાર હિસ્સો ૪૫% અને Google Pay નો ૩૩% છે, જે બંને મળીને ૮૩% થી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન સંભાળે છે. આ સ્થિતિને કારણે નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) વધુ સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એપ્સ પર માર્કેટ શેર લિમિટ (Market Share Limit) લાવવાનું વિચારી રહ્યું છે. Paytm, જેનું મૂલ્ય હિસ્સો વધીને ૬.૫% થયો છે, તે ત્રીજા સ્થાને છે. આનાથી ભવિષ્યના ઇનોવેશન અને નાના પેમેન્ટ પ્રોવાઇડર્સ માટે સમાન તકની અંગે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે.
માર્ચ કરતાં સહેજ ઘટાડો હોવા છતાં, UPI નો ગ્રોથ સતત વધી રહ્યો છે. વધુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે, ઉચ્ચ-મૂલ્યના ટ્રાન્ઝેક્શનમાં (higher-value transactions) વધારો જોવા મળ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે UPI નો ઉપયોગ ફક્ત નાની ચૂકવણીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ મોટી ખરીદીઓ માટે પણ થઈ રહ્યો છે. છેલ્લા દાયકામાં, UPI એક નવી પેમેન્ટ પદ્ધતિમાંથી દેશના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો અભિન્ન ભાગ બની ગયું છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ (FY25-26) માટે, UPI એ કુલ ૨૪,૧૬૨ કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન પર પ્રક્રિયા કરી, જેનું મૂલ્ય ₹૩૧૪ લાખ કરોડ હતું. ભારતીય ફિનટેક માર્કેટ, જે ૨૦૨૫ માં $૧૫૦ બિલિયન થી વધુ મૂલ્યનું હતું, તે મોટાભાગે આ UPI આધાર પર નિર્ભર છે.
બદલાતું રેગ્યુલેટરી લેન્ડસ્કેપ (Regulatory Landscape) અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ડિજિટલ ફ્રોડ (Digital Fraud) ઘટાડવા પર કામ કરી રહ્યું છે, જે ૨૦૨૧ થી નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે અને ૨૦૨૫ માં $૨.૫ બિલિયન નો ખર્ચ થયો છે. એક પ્રસ્તાવ મુજબ, ₹૧૦,૦૦૦ થી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર એક કલાકનો વિલંબ (one-hour delay) લાદવામાં આવી શકે છે. Buy Now, Pay Later (BNPL) અને ડિજિટલ લેન્ડિંગ માટે સ્પષ્ટ નિયમો પણ આવી રહ્યા છે. ક્રોસ-બોર્ડર (Cross-border) ઉપયોગ પણ વધી રહ્યો છે, જેમાં UPI હવે સિંગાપોરના PayNow સાથે જોડાયેલું છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.
PhonePe અને Google Pay દ્વારા રાખવામાં આવેલો ઊંચો માર્કેટ શેર રેગ્યુલેટરી હસ્તક્ષેપ (Regulatory Intervention) તરફ દોરી શકે છે, જે તેમના ગ્રોથને ધીમો પાડી શકે છે. NPCI દ્વારા માર્કેટ શેર કેપ્સ (Market Share Caps) અંગેની ચર્ચાને કારણે આ કંપનીઓએ તેમની સ્ટ્રેટેજી બદલવી પડી શકે છે. ડિજિટલ ફ્રોડ પણ એક મોટો પડકાર છે, જે ઝડપથી વધી રહ્યો છે અને વિકસિત સાયબર ધમકીઓ (Cyber Threats) સામે ફ્રોડ ડિટેક્શનમાં સતત રોકાણની જરૂર પડે છે. જ્યારે RBI ના પગલાં ફ્રોડ ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે, તેઓ ટ્રાન્ઝેક્શનને ધીમા કરી શકે છે અને યુઝર એક્સપિરિયન્સને અસર કરી શકે છે. Paytm, તેના મૂલ્ય બજાર હિસ્સાને ૬.૫% સુધી પુનઃપ્રાપ્ત કરવા છતાં, ભૂતકાળના નાણાકીય પ્રદર્શન અને ₹૭૦,૧૭૮ કરોડ ની મોટી માર્કેટ કેપને કારણે રોકાણકારોની સાવચેતીનો સામનો કરી રહ્યું છે. 'મુલ એકાઉન્ટ્સ' (Mule Accounts) દ્વારા ફ્રોડની ઓળખ પણ વર્તમાન RBI નિયમો દ્વારા જટિલ બની છે.
આગળ જોતાં, UPI સતત ગ્રોથ જાળવી રાખશે તેવી અપેક્ષા છે, પરંતુ માત્ર સ્કેલ (Scale) પર નહીં, પરંતુ એડવાન્સ્ડ સર્વિસિસ (Advanced Services) પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. Goldman Sachs જેવા એનાલિસ્ટ્સ Paytm જેવી કંપનીઓ વિશે સકારાત્મક છે, જે માર્કેટ શેર ગેઇન્સ (Market Share Gains) અને સ્થિર પ્રદર્શનને કારણે 'Buy' રેટિંગ ધરાવે છે. ભારતીય ફિનટેક માર્કેટ મોટી વૃદ્ધિ માટે તૈયાર છે, જે ૨૦૩૩ સુધીમાં નોંધપાત્ર રીતે વધવાની આગાહી છે. ક્રેડિટ પ્રોડક્ટ્સ અને વધુ આધુનિક ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ, જેમાં વધુ સારા ક્રોસ-બોર્ડર વિકલ્પો અને મજબૂત ફ્રોડ પ્રિવેન્શન (Fraud Prevention) નો સમાવેશ થાય છે, તેના માટે UPI નો ઉપયોગ કરવાનો ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે.