Whalesbook
ભારતનું ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ હાલમાં નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે. છેલ્લા દાયકામાં પેટન્ટ એપ્લિકેશન્સમાં થયેલો 215% નો પ્રચંડ વધારો દેશને વૈશ્વિક સ્તરે પેટન્ટ ફાઇલિંગમાં છઠ્ઠા સ્થાને લઈ આવ્યો છે, જે અગાઉ 14મા સ્થાને હતું. આ કારણે, ગ્લોબલ ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સમાં પણ ભારત 81મા સ્થાન પરથી કૂદકો મારીને 38મા સ્થાને પહોંચ્યું છે. વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે આ વૃદ્ધિને માત્ર ફાઇલિંગ વોલ્યુમ (Filing Volume) પૂરતી સીમિત નહીં, પરંતુ ઇનોવેશન્સને ઝડપથી માર્કેટમાં લાવવા માટે IP એપ્લિકેશન્સની ફાસ્ટ પ્રોસેસિંગ (Fast Processing) પર ભાર મૂક્યો છે. સરકારી પ્રયાસો હેઠળ, IP મંજૂરીની ગતિને વેગ આપવા માટે ક્ષમતા અને કર્મચારીઓની સંખ્યા વધારવામાં આવી રહી છે, જેથી ભારત ટોપ-ફાઇવ (Top 5) ક્લિયરન્સ સ્પીડ (Clearance Speed) ધરાવતા દેશોમાં સ્થાન મેળવી શકે.
આ ઇનોવેશનના ઉછાળામાં સૌથી પ્રશંસનીય બાબત એ છે કે છેલ્લા 12 વર્ષમાં મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી પેટન્ટ ફાઇલિંગમાં 345 ગણી વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. આ સમાવેશી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ (Startups) અને MSMEs માટે ફીમાં 80% સુધીનો ઘટાડો કરવાની દરખાસ્ત છે. આ ઉપરાંત, ફાસ્ટ-ટ્રેક (Fast-track) મિકેનિઝમ્સ (Mechanisms) પણ વિચારણા હેઠળ છે, જેથી વધુને વધુ લોકો IP સુરક્ષાનો લાભ લઈ શકે.
જોકે, આ ઉજળી છબી પાછળ કેટલાક પડકારો પણ છુપાયેલા છે. 2024-25 દરમિયાન, નવા એપ્લિકેશન્સની સરખામણીમાં પેટન્ટ ગ્રાન્ટ રેટ (Grant Rate) માત્ર ત્રીજા ભાગનો રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે વધેલી ફાઇલિંગ છતાં પરીક્ષણમાં વિલંબ (Bottlenecks) થઈ શકે છે. એક ચોંકાવનારી વાત એ છે કે 2024-25માં મંજૂર થયેલી 33,504 પેટન્ટ્સમાંથી માત્ર 10,682 ભારતીય અરજદારોને મળી હતી, જ્યારે મોટાભાગની પેટન્ટ્સ વિદેશી કંપનીઓને મળી છે. આ સૂચવે છે કે સ્થાનિક કોમર્શિયલાઇઝેશન (Commercialization) ક્ષમતામાં સુધારાની જરૂર છે. ભારતનું સંશોધન અને વિકાસ (R&D) પરનું GDPના 0.64% જેટલું નીચું ખર્ચ, વૈશ્વિક સરેરાશ 2.67% ની સરખામણીમાં, આ તફાવતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. તેથી, માત્ર IPની ગુણવત્તા અને જથ્થા પર નહીં, પરંતુ તેની ગુણવત્તા, વ્યાપારીક ક્ષમતા અને સ્થાનિક માલિકી પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે.
આ હકારાત્મક આંકડાઓ વચ્ચે, IP સિસ્ટમમાં અમલીકરણ (Enforcement) એક મુખ્ય ચિંતાનો વિષય છે. લાંબી કાનૂની કાર્યવાહી, પ્રક્રિયાગત અક્ષમતાઓ અને અપૂરતા ઉપાયો બદનક્ષીખોરોને રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. IP ડિવિઝન (IP Divisions) ઉભરી રહ્યા છે, પરંતુ તેમનો અમલ અલગ-અલગ અધિકારક્ષેત્રોમાં અસંગત છે, જેના કારણે IP વિવાદોના નિરાકરણમાં વિલંબ થાય છે. નકલી માલસામાન (Counterfeit Goods) સામે સરહદી અમલીકરણ પણ અસંગત છે, કારણ કે કસ્ટમ્સ અધિકારીઓને અસલી અને નકલી વચ્ચે તફાવત પારખવામાં મુશ્કેલી પડે છે. પેટન્ટ કાયદાનું અર્થઘટન અને અમલીકરણ અણધાર્યું હોઈ શકે છે. આમ, IP સિસ્ટમ પ્રગતિ કરી રહી હોવા છતાં, અન્ય મુખ્ય અર્થતંત્રોની તુલનામાં સુરક્ષા અને અમલીકરણ માટે ભારતને હજુ પણ પડકારજનક અધિકારક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે. આ અનિશ્ચિતતા વ્યવસાયો માટે પડકાર બની શકે છે.