Whalesbook
બજેટમાં ટેકનોલોજી પર ભાર, પણ DPI પાછળ?
નાણા મંત્રી નિર્મલા સીતારમણે બજેટ 2026-27 માં ટેકનોલોજીને વૃદ્ધિનું મુખ્ય એન્જિન ગણાવ્યું છે. આ માટે ₹12.2 લાખ કરોડ કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર (Capital Expenditure) ફાળવવામાં આવ્યું છે, જેમાં સેમિકન્ડક્ટર અને AI ડેટા સેન્ટર્સ જેવા ક્ષેત્રો પર ફોકસ રહેશે. જોકે, આ ચિત્રમાં Digital Public Infrastructure (DPI) - જે ભારતની ડિજિટલ ગતિને વેગ આપનાર 'અદ્રશ્ય સ્ટીલ' સમાન છે - તેની ઉપેક્ષા દેખાઈ રહી છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં DPI ને 'વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' ગણાવ્યા છતાં, તેને અલગ-અલગ IT અને વહીવટી ખર્ચ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
DPI: વિકાસનો અદ્રશ્ય ગુણક
DPI ની અસર પરંપરાગત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કરતાં ઘણી વધારે છે. વર્લ્ડ બેંકના અંદાજ મુજબ, DPI (જેમ કે આધાર અને UPI) ને કારણે ભારતે માત્ર નવ વર્ષમાં 47 વર્ષ જેટલી નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion) ની પ્રગતિ હાંસલ કરી છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં જ, UPI પર 186 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા, જેનું મૂલ્ય ₹261 ટ્રિલિયન હતું. ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) પદ્ધતિ, જે JAM (જન ધન, આધાર, મોબાઈલ) ટ્રિનિટી દ્વારા સંચાલિત છે, તેણે લીકેજ અને 'ફેક' લાભાર્થીઓને દૂર કરીને લગભગ ₹3.5 ટ્રિલિયન બચાવ્યા છે. ONDC અને OCEN જેવા પ્લેટફોર્મ નાના ધિરાણકર્તાઓ માટે ક્રેડિટ મેળવવાનો ખર્ચ 30-40% ઘટાડી રહ્યા છે. છેલ્લા દાયકામાં 'ઇન્ડિયા સ્ટેક' (India Stack) ઘટકો પર $2 બિલિયન થી ઓછા ખર્ચે, $350 બિલિયન થી વધુની ડિજિટલ ઇકોનોમીને સક્ષમ કરવામાં આવી છે.
વૈશ્વિક સ્તરે અને હિસાબી વાસ્તવિકતાઓ
વૈશ્વિક સ્તરે, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વ્યૂહાત્મક મૂલ્યની સ્વીકૃતિ વધી રહી છે. ઘણા OECD દેશો હવે બ્રોડબેન્ડ નેટવર્ક અને સરકારી ક્લાઉડ સેવાઓ જેવા ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને તેમના લાંબા ગાળાના આર્થિક લાભોને કારણે કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર તરીકે વર્ગીકૃત કરી રહ્યા છે. મલેશિયા જેવા દેશો ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે વિસ્તૃત ટેક્સ પ્રોત્સાહનો આપી રહ્યા છે. જોકે, ભારત સહિત ઘણા દેશો હજુ પણ આને કેપિટલ એસેટને બદલે ઓપરેશનલ ખર્ચ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.
વિભાજનનું જોખમ અને વૃદ્ધિ પર અસર
DPI ના સાબિત થયેલા ઊંચા વળતર છતાં, તેનું વિભાજિત સ્વરૂપ ભારતની ટેક-આધારિત વૃદ્ધિ મહત્વાકાંક્ષાઓ માટે મોટો ખતરો છે. DPI ના ઘટકો (જેમ કે MeitY હેઠળ આધાર, RBI/NPCI હેઠળ UPI) અલગ-અલગ મંત્રાલયો અને નિયમનકારો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. આ વિભાજનનો અર્થ એ છે કે, જ્યારે બજેટ ટેક વૃદ્ધિનો ઇરાદો દર્શાવે છે, ત્યારે આ ઇકોસિસ્ટમને જોડતું પાયાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિખંડિત રહે છે. 'ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' માટે એકીકૃત કેપિટલ હેડનો અભાવ AI અને ક્લાઉડ જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીના સીમલેસ એકીકરણને અવરોધી શકે છે. વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે આ વિભાજન આંતર-કાર્યક્ષમતા (interoperability) સમસ્યાઓ અને સુરક્ષા નબળાઈઓ તરફ દોરી શકે છે.
રોકાણની દિશા: વ્યૂહાત્મક પુનઃવર્ગીકરણ આવશ્યક
DPI ની સંપૂર્ણ સંભાવનાનો ઉપયોગ કરવા માટે, વ્યૂહાત્મક પુનઃવર્ગીકરણ અને રોકાણ માળખું અનિવાર્ય છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 DPI ને 'વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' તરીકે ઓળખવાની હિમાયત કરે છે. આ માટે કેપિટલ બજેટમાં એક સમર્પિત 'ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' હેડ બનાવવાની જરૂર છે, જેમાં સંબંધિત તમામ ખર્ચાઓને એકત્રિત કરવામાં આવે. ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ અને ખર્ચ ઘટાડા જેવા પરિણામ મેટ્રિક્સ પર આધારિત મધ્ય-ગાળાનું DPI રોકાણ માળખું બનાવવું જોઈએ. આ વ્યૂહાત્મક ગોઠવણી ભારતને તેની સફળતાઓ પર નિર્માણ કરવા અને વૈશ્વિક ડિજિટલ પાવરહાઉસ તરીકે સ્થાપિત થવા માટે નિર્ણાયક છે.