માત્ર 3 કલાકમાં કાર્યવાહી: સરકારનો આકરો નિર્ણય
ભારત સરકારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર AI-જનરેટેડ કન્ટેન્ટને લઈને કડક વલણ અપનાવ્યું છે. નવા નિયમો મુજબ, પ્લેટફોર્મ્સે સરકાર દ્વારા મળેલા કન્ટેન્ટ હટાવવાના આદેશો પર ફક્ત 3 કલાકની અંદર કાર્યવાહી કરવી પડશે. આ સમયગાળો અગાઉના 36 કલાકના સમય કરતાં ઘણો ઓછો છે. ખાસ કરીને, ગેર-સંમતિથી બનાવેલા નગ્ન ચિત્રો (Non-consensual nude imagery) જેવા કેસોમાં તો આ સમયમર્યાદા 2 કલાકની કરવામાં આવી છે, જે અગાઉ 24 કલાક હતી. સરકારનું કહેવું છે કે આ ઝડપી કાર્યવાહી વાયરલ થઈ રહેલા ડીપફેક્સ (Deepfakes) અને ખોટી માહિતી (Misinformation) થી થતા નુકસાનને રોકવા માટે જરૂરી છે. જોકે, નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આ ઝડપ પ્લેટફોર્મ્સને વધુ પડતી સાવચેતી રાખવા અને કાયદેસરના કન્ટેન્ટને પણ હટાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપી શકે છે, તેમજ ડ્યુ પ્રોસેસ (Due Process)ના સિદ્ધાંતોને પણ નબળા પાડી શકે છે.
ઓપરેશનલ પડકારો અને 'સલામતી પહેલા'નો મંત્ર
આટલા ટૂંકા ગાળામાં કન્ટેન્ટની કાયદેસરતાની તપાસ કરવી કેટલું શક્ય છે, તે અંગે ઉદ્યોગ જગતમાં પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે. ઘણા વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ્સ ભારતમાં નહીં, પરંતુ અન્ય દેશોમાં મોડરેશન (Moderation) કરે છે. આ નવા નિયમોનું પાલન કરવા માટે તેમને ભારતમાં 24x7 કાર્યરત સિસ્ટમ ઊભી કરવી પડશે. આનાથી ખર્ચમાં વધારો થશે અને નાના પ્લેટફોર્મ્સ તથા સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે. રેગ્યુલેટરી કાર્યવાહીથી બચવા માટે, પ્લેટફોર્મ્સ 'સલામતી પહેલા' (Better Safe Than Sorry)ના સિદ્ધાંત અપનાવી શકે છે, એટલે કે કોઈપણ તપાસ કર્યા વિના કન્ટેન્ટને ઝડપથી હટાવી દેશે. આ 'ઓવર-કમ્પ્લાયન્સ' (Over-compliance)ના કારણે વાસ્તવિક અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર અસર થઈ શકે છે અને લોકો ઓનલાઈન ચર્ચા કરતા ડરી શકે છે.
સેફ હાર્બર (Safe Harbour) પર સંકટ
આ ટૂંકી સમયમર્યાદાઓ ભારતના સેફ હાર્બર (Safe Harbour) પ્રોવિઝન્સને સીધો પડકાર ફેંકે છે. સેફ હાર્બર હેઠળ, પ્લેટફોર્મ્સને તૃતીય-પક્ષના કન્ટેન્ટ માટે કાનૂની સુરક્ષા મળે છે, જો તેઓ યોગ્ય તપાસ (Due diligence) કરતા હોય. પરંતુ, ઝડપી ટેકડાઉન વિન્ડોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળતા આ સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, સેફ હાર્બર ગુમાવવાના ભય સામે કન્ટેન્ટ હટાવવાનો ખર્ચ ઓછો લાગે છે. આના કારણે પ્લેટફોર્મ્સ ઓટોમેટેડ (Automated) અને ઝડપી રિમૂવલ તરફ વળી શકે છે, ભલે તે નોટિસ કાયદેસર છે કે નહીં તેની પૂરતી તપાસ ન થાય. વધુમાં, સહયોગ પોર્ટલ (Sahyog portal)નો વિસ્તાર વધારવાથી, જુદા જુદા રાજ્ય સ્તરના અધિકારીઓ દ્વારા એકસાથે અનેક ટેકડાઉન નોટિસિસ મળી શકે છે, જે પ્લેટફોર્મ્સ માટે પાલન કરવું વધુ મુશ્કેલ બનાવશે અને ડીપફેક્સને રોકવાના ઉદ્દેશ્ય કરતાં વધુ કન્ટેન્ટ પર સેન્સરશીપ (Censorship) લાગુ પડી શકે છે.
વૈશ્વિક સંદર્ભ અને અણધાર્યા પરિણામો
વિશ્વભરમાં ઘણા દેશો AI કન્ટેન્ટ નિયમન પર કામ કરી રહ્યા છે, પરંતુ ભારતના 3 કલાકના ટેકડાઉન નિયમો તેની અત્યંત ઝડપને કારણે અલગ તરી આવે છે. યુરોપિયન યુનિયન (EU)ના ડિજિટલ સર્વિસીસ એક્ટ (Digital Services Act) જેવા નિયમોમાં પ્લેટફોર્મ્સને કન્ટેન્ટની તપાસ કરવા અને પ્રતિસાદ આપવા માટે વધુ સમય આપવામાં આવે છે, જેમાં અપીલ પ્રક્રિયા અને ન્યાયિક દેખરેખનો પણ સમાવેશ થાય છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે ભારતમાં આ નિયમો સંસદીય ચર્ચાને બદલે કાર્યકારી સૂચના (Executive notification) દ્વારા લાદવામાં આવ્યા છે, જે નિર્ણાયક ચર્ચા અને પારદર્શિતાને બાયપાસ કરે છે. ભૂતકાળમાં પણ ભારતના ઇન્ટરમિડિયરી નિયમો સામે થયેલા પડકારોએ ઓનલાઈન કન્ટેન્ટ પર સરકારના વ્યાપક નિયંત્રણ અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય ભ્રામક સિન્થેટિક મીડિયા (Deceptive synthetic media)ને લક્ષ્ય બનાવવાનો છે, પરંતુ આ ઝડપી અમલીકરણ મોડેલથી સામાન્ય AI એપ્લિકેશન્સ અને કાયદેસર વપરાશકર્તા-જનરેટેડ કન્ટેન્ટને પણ નુકસાન થઈ શકે છે. જોકે, ઈમેજ એન્હાન્સમેન્ટ (Image enhancement) અથવા ટ્રાન્સલેશન (Translation) જેવી સામાન્ય AI એપ્લિકેશન્સને મુક્તિ આપવામાં આવી છે, પરંતુ આ ઝડપી અમલીકરણ મોડેલ અનિચ્છનીય પરિણામો લાવી શકે છે, જેનાથી ભારતના ડિજિટલ ઇનોવેશન હબ (Digital innovation hub) બનવાના લક્ષ્યાંકો પર અસર પડી શકે છે કારણ કે નિયમનકારી અનિશ્ચિતતા અને વ્યવસાયો માટે પાલન બોજ વધી રહ્યો છે.