Whalesbook
દેશને ઇનોવેશન હબ બનાવવાની દિશામાં મોટા પગલાં
ભારત વૈશ્વિક ઇનોવેશન હબ બનવા માટે પોતાની ગતિવિધિઓ તેજ કરી રહ્યું છે. આ માટે કેટલીક મુખ્ય પહેલો શરૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં ફેબ્રુઆરી 2024 થી કાર્યરત થયેલું અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) અને ₹1 લાખ કરોડ ની રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ અને ઇનોવેશન (RDI) સ્કીમનો સમાવેશ થાય છે. ANRF નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે સંશોધન, નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ માટે ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ અને એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ જેવી સંરચનાઓ નિર્ણય લેવા માટે તૈયાર છે.
આ ઉપરાંત, સ્વદેશી 6G ટેકનોલોજી વિકસાવવા માટે કાર્યરત ભારત 6G એલાયન્સમાં માર્ચ 2026 સુધીમાં સભ્યોની સંખ્યા 14 થી વધીને 85 સંસ્થાઓ થઈ ગઈ છે. આ પ્રયાસોને વિવિધ સંશોધન કાર્યક્રમો અને ગ્રાન્ટ્સ દ્વારા સમર્થન મળી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક R&D ખર્ચ અને ભારતમાં સ્થિતિ
2023 થી 2028 દરમિયાન ANRF માટે ફાળવવામાં આવેલા ₹50,000 કરોડ માંથી ₹14,000 કરોડ કેન્દ્ર સરકાર તરફથી છે, જ્યારે બાકીનો હિસ્સો જાહેર અને ખાનગી સ્ત્રોતોમાંથી આવશે. આ એક નોંધપાત્ર સ્થાનિક રોકાણ છે. જોકે, વૈશ્વિક સ્તરે R&D પરનો ખર્ચ તેના કરતાં ઘણો વધારે છે. અમેરિકા અને ચીન જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ AI, સેમિકન્ડક્ટર અને એડવાન્સ કમ્યુનિકેશન જેવા ક્ષેત્રોમાં દર વર્ષે અબજો ડોલરનું રોકાણ કરે છે. ભારતનો R&D પરનો ખર્ચ, જે સામાન્ય રીતે GDPના 0.7-0.8% ની આસપાસ રહે છે, તે દક્ષિણ કોરિયા (લગભગ 5%) અને અમેરિકા ( 3% થી વધુ) જેવા દેશોની તુલનામાં ઘણો ઓછો છે.
6G ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં, પેટન્ટ ફાઇલિંગમાં ચીન, દક્ષિણ કોરિયા અને અમેરિકાનું વર્ચસ્વ છે. ભારતે લગભગ 4,000 પેટન્ટ ફાઇલ કરી છે, જે વૈશ્વિક યોગદાનમાં એક શરૂઆત છે. જોકે, વૈશ્વિક 6G પેટન્ટ્સમાંથી 10% હિસ્સો મેળવવા માટે માત્ર ફાઇલિંગ જ નહીં, પરંતુ સફળ વ્યાપારીકરણ પણ જરૂરી બનશે.
અમલીકરણના પડકારો યથાવત
મજબૂત ભંડોળ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, વૈશ્વિક ઇનોવેશન લીડરશીપ સુધી પહોંચવાના ભારતના માર્ગમાં નોંધપાત્ર પડકારો છે. ભૂતકાળમાં, સરકારી સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ અને શૈક્ષણિક શોધોને વ્યાપારી રીતે સધ્ધર ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મુશ્કેલીઓ જોવા મળી છે. અમલદારશાહી પ્રક્રિયાઓ અને વિખરાયેલ ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ, ખાસ કરીને ચોક્કસ ક્ષેત્રોની બહાર ખાનગી ક્ષેત્રની મર્યાદિત ભાગીદારી, ચિંતાનો વિષય બની રહી છે.
વધુમાં, 6G જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીનો વિકાસ સેમિકન્ડક્ટર જેવા મહત્વપૂર્ણ ઘટકો માટે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર આધાર રાખે છે. ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને સંભવિત વેપાર પ્રતિબંધો આ નિર્ણાયક સંસાધનોની પહોંચને અસર કરી શકે છે, જે ભારતના વિકાસના સમયપત્રક અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરશે. ANRF અને RDI સ્કીમની સફળતા આ માળખાકીય મુદ્દાઓને દૂર કરવા અને ઝડપી ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ માટે વધુ ચપળ વાતાવરણ બનાવવામાં નિર્ભર રહેશે.
આગળનો માર્ગ
કોમ્યુનિકેશન્સ મંત્રાલય, ભારતની વિશાળ સંશોધન અને નવીનતાના પ્રયાસોનો લાભ લઈને 6G ટેકનોલોજીમાં વૈશ્વિક નેતા બનવાની ભારતની સંભાવના અંગે આશાવાદી છે. ₹1 લાખ કરોડ ની RDI સ્કીમ ઊર્જા સંક્રમણ, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, AI, બાયોટેકનોલોજી અને ડિજિટલ કૃષિ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોને લક્ષ્યાંકિત કરે છે, જે પાયાના સંશોધન પ્રત્યે લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
સફળતા માટે સંશોધનને બજાર એપ્લિકેશન્સ સાથે જોડવા, ઉદ્યોગ-શિક્ષણ સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને જટિલ વૈશ્વિક ટેકનોલોજીકલ તથા ભૌગોલિક રાજકીય લેન્ડસ્કેપને નેવિગેટ કરવા પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. ભારતની નવીનતાના મહત્વાકાંક્ષાઓ આખરે તેની આ વ્યૂહરચનાઓને સતત અમલમાં મૂકવાની અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક પરિણામો પ્રાપ્ત કરવાની ક્ષમતા દ્વારા માપવામાં આવશે.