ભારતના સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ: રિયુઝેબલ રોકેટ અને સ્પેસ ડેબ્રિસ ટેકનોલોજીમાં પ્રગતિ

ભારતીય સ્પેસ સેક્ટરમાં પરિવર્તન

ભારતનો સ્પેસ સેક્ટર એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. અત્યાર સુધી માત્ર સરકાર આધારિત મોડેલમાંથી હવે ચપળ ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સનો સહયોગ વધી રહ્યો છે. આ દિશામાં હૈદરાબાદ સ્થિત Spantrik અને Cosmoserve Space જેવી કંપનીઓ સૌથી આગળ છે. આ કંપનીઓ સ્પેસ ઉદ્યોગના બે સૌથી પડકારજનક ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે: ખર્ચ-અસરકારક રિયુઝેબલ લોન્ચ સિસ્ટમ્સ અને સ્પેસ ડેબ્રિસ મેનેજમેન્ટ.

Spantrik નું 'Raven' મિશન

2022 માં સ્થપાયેલી Spantrik, હાલમાં 'Raven' વિકસાવી રહી છે. આ એક મધ્યમ-લિફ્ટ લોન્ચ વ્હીકલ છે જે સંપૂર્ણ રિયુઝેબલ (ફરીથી વાપરી શકાય તેવું) બનવા માટે ડિઝાઇન કરાયું છે. રોકેટ એન્જિન અને ફ્લાઇટ કમ્પ્યુટર્સ જેવા મુખ્ય કમ્પોનન્ટ્સનું ઇન-હાઉસ ડેવલપમેન્ટ કરીને, કંપની બાહ્ય સપ્લાયર્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે. આ વર્ટિકલ ઇન્ટિગ્રેશન વ્યૂહરચનાનો હેતુ સેટેલાઇટ લોન્ચના કુલ ખર્ચને ઘટાડવાનો છે, જે ખાનગી સ્પેસ મિશનની વ્યવસાયિક શક્યતા માટે નિર્ણાયક છે.

Cosmoserve Space અને સ્પેસ ડેબ્રિસ

લોન્ચ ઇનોવેશનની સાથે, Cosmoserve Space ઓર્બિટલ ડેબ્રિસ (અવકાશના ભંગાર) ના વધતા જોખમને પહોંચી વળવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. હજારો નિષ્ક્રિય સેટેલાઇટ અને રોકેટના અવશેષો નીચા-પૃથ્વી ભ્રમણકક્ષામાં ભરાઈ રહ્યા છે, જેના કારણે ટકરાવનું જોખમ વધી રહ્યું છે. Cosmoserve 'Mission Embrace' વિકસાવી રહ્યું છે, જે એક એક્ટિવ ડેબ્રિસ રિમૂવલ ટેકનોલોજી છે. આ ટેકનોલોજી રોબોટિક આર્મનો ઉપયોગ કરીને અવકાશના કચરાને પકડીને સુરક્ષિત રીતે મેનેજ કરે છે. તાજેતરમાં, કંપનીએ Skyroot Aerospace ના Vikram-1 મિશન પર તેના ટેકનોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેટરનું પરીક્ષણ કર્યું. જોકે મિશનમાંથી મૂલ્યવાન ડેટા મળ્યો, તેમ છતાં કંપનીને ટેલિમેટ્રી ડેટા લોસ જેવી તકનીકી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો, જે સ્પેસ એક્સપ્લોરેશનના પ્રારંભિક તબક્કામાં સામાન્ય છે.

ભંડોળ અને રોકાણની તકો

આ સ્ટાર્ટઅપ્સની ઝડપી વૃદ્ધિને હૈદરાબાદમાં T-Works જેવા ઇન્ક્યુબેશન હબ્સનો સહયોગ મળી રહ્યો છે. આ હબ્સ એડવાન્સ્ડ ટેસ્ટિંગ લેબ્સ અને સરકારી મશીનરીની ઍક્સેસ પૂરી પાડે છે. આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટાર્ટઅપ્સને સૈદ્ધાંતિક પ્રોટોટાઇપથી આગળ વધીને સક્રિય સ્પેસ-ટેસ્ટેડ સિસ્ટમ્સ વિકસાવવામાં મદદ કરી રહ્યું છે. આ ક્ષેત્રની ગતિ નાણાકીય ડેટામાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેમાં ભારતીય સ્પેસ ટેક કંપનીઓએ જુલાઈ 2026 સુધીમાં આશરે $871 મિલિયનનું ભંડોળ એકત્ર કર્યું છે.

રોકાણકારો માટે મહત્વપૂર્ણ નોંધ

બજારના નિરીક્ષકો માટે એ નોંધવું અગત્યનું છે કે આ સ્ટાર્ટઅપ્સ પ્રાઈવેટ કંપનીઓ છે અને NSE કે BSE પર લિસ્ટેડ નથી. આ ક્ષેત્રમાં રોકાણ વેન્ચર કેપિટલ અને પ્રાઈવેટ ઈક્વિટી ચેનલો સુધી મર્યાદિત છે. સ્પેસ ઉદ્યોગ અત્યંત ઊંચા મૂડી ખર્ચ, લાંબા સમયગાળા અને નોંધપાત્ર તકનીકી જોખમો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. તાજેતરની ટેલિમેટ્રી સમસ્યાઓ દર્શાવે છે કે સફળ મિશનમાં પણ ડેટા લોસ અથવા હાર્ડવેર નિષ્ફળતાનું જોખમ રહેલું છે, જે ભવિષ્યના પ્રોજેક્ટ ટાઇમલાઇન્સ અને રોકાણકારોના સેન્ટિમેન્ટ પર સીધી અસર કરી શકે છે.

'મેક ઇન ઇન્ડિયા' પહેલ જેમ જેમ ડીપ સ્પેસ તરફ વિસ્તરી રહી છે, તેમ તેમ હિતધારકો અને ઉદ્યોગ માટે આ નવી ટેકનોલોજીની વિશ્વસનીયતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત રહેશે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સની લાંબા ગાળાની સફળતા તેમના પ્રોટોટાઇપથી આગળ વધીને અવકાશના કઠોર વાતાવરણમાં સતત, ખર્ચ-અસરકારક અને સલામત ઓપરેશનલ પરિણામો પ્રાપ્ત કરવાની તેમની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે.