Whalesbook
ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ હાલ એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહી છે. કંપનીઓ હવે માત્ર વૃદ્ધિ (growth) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે નફાકારકતા (profitability) અને ખર્ચ ઘટાડવા પર વધુ ભાર મૂકી રહી છે. આ વ્યુહાત્મક બદલાવને કારણે, જુલાઈ 2025 થી અત્યાર સુધી 4,500 થી વધુ કર્મચારીઓની છટણી કરવામાં આવી છે.
આ છટણીનો મુખ્ય કારણ ભંડોળ (funding) મેળવવામાં આવતી મુશ્કેલીઓ અને રોકાણકારોની બદલાયેલી અપેક્ષાઓ છે. પહેલા જ્યાં 'ગ્રોથ એટ ઓલ કોસ્ટ' (growth at all costs) ની માનસિકતા પ્રવર્તતી હતી, ત્યાં હવે કંપનીઓએ સાબિત કરવું પડે છે કે તેઓ નફાકારક બની શકે છે. રોકાણકારો હવે AI-કેન્દ્રિત સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ક્વિક કોમર્સ (quick commerce) જેવા ક્ષેત્રોમાં વધુ પૈસા લગાવી રહ્યા છે. બીજી તરફ, રિયલ-મની ગેમિંગ (real-money gaming) પર લાગેલા પ્રતિબંધે ફિનટેક સેક્ટર પર મોટી અસર કરી છે, જેના કારણે નોકરીઓમાં ઘટાડો થયો છે. પરંપરાગત SaaS મોડેલ્સને હવે ભંડોળ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે, સિવાય કે તેઓ સ્પષ્ટ યુનિટ ઇકોનોમિક્સ (unit economics) સાબિત કરી શકે.
નાણાકીય વર્ષ 2025 માં Indian startups એ $10.5 બિલિયન નું ભંડોળ એકત્ર કર્યું, જે 2024 ના $12.7 બિલિયન કરતાં ઓછું છે. જોકે, ડીલની સરેરાશ રકમ (median deal size) લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે, જે દર્શાવે છે કે રોકાણકારો વધુ ધ્યાનથી રોકાણ કરી રહ્યા છે. રિયલ-મની ગેમિંગ પર પ્રતિબંધને કારણે અંદાજે 400 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ બંધ થઈ ગયા અને 200,000 થી વધુ સંભવિત નોકરીઓ ગુમાવી. ફિનટેક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, SaaS (જેમાં મજબૂત યુનિટ ઇકોનોમિક્સ હોય), ક્લાઇમેટ ટેક, એગ્રિટેક અને ડીપટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં ભંડોળ કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. Zepto જેવી ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ પણ મોટું ભંડોળ ખેંચી રહી છે.
આજના સમયમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) માત્ર એક વધારાનું ટૂલ નથી, પરંતુ એક મુખ્ય સ્ટ્રેટેજી બની ગયું છે. 77% થી વધુ Indian startups AI, ML, IoT અને blockchain માં રોકાણ કરી રહ્યા છે, કારણ કે તે સ્કેલિંગ અને યુનિટ ઇકોનોમિક્સ સુધારવા માટે આવશ્યક છે. ઘણા ફાઉન્ડર્સ હવે AI-ફર્સ્ટ સ્ટાર્ટઅપ્સની ડિઝાઇન જ એવી રીતે કરી રહ્યા છે કે શરૂઆતથી જ ટીમો નાની અને કાર્યક્ષમ રહે. જોકે, એક મોટી સમસ્યા એ છે કે Indian startups મોટાભાગે AI ના ગ્રાહક (consumer) છે, સર્જક (creator) નથી. AI અપનાવવામાં ભલે તેઓ આગળ હોય, પરંતુ મૂળભૂત AI મોડેલ્સ વિકસાવવામાં અને પ્રતિભા કેળવવામાં પડકારો છે, જેમાં R&D માં ઓછું રોકાણ અને ટૂંકા ગાળાના રોકાણકારોનો અભિગમ મુખ્ય છે.
2020-2022 ના 'બૂમ યર્સ' સાથે હાલની પરિસ્થિતિની તુલના કરીએ તો મોટો તફાવત દેખાય છે. તે સમયે ઓછી વ્યાજ દરોને કારણે કંપનીઓ આક્રમક રીતે ભરતી કરી રહી હતી અને વધુ ખર્ચ કરતી હતી. પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક અસ્થિરતા, મોંઘવારી અને સખત નાણાકીય નીતિઓએ રોકાણકારોને સાવચેત કર્યા છે, જેના કારણે વેલ્યુએશન્સ (valuations) માં ઘટાડો થયો છે અને નાણાકીય શિસ્ત (fiscal discipline) પર ભાર મુકાયો છે. ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે મોટા ભંડોળના સમયગાળા પછી છટણીનો સમયગાળો આવે જ છે, જે 2022-2023 માં જોવા મળ્યો હતો. આ મેક્રોઇકોનોમિક દબાણો અને પરિપક્વ થતા વેન્ચર કેપિટલ લેન્ડસ્કેપને કારણે સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે નફાકારકતા અને ટકાઉ યુનિટ ઇકોનોમિક્સને પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે.
જોકે, આ નવીનતા અને વૃદ્ધિની વાર્તાઓની સાથે સાથે કેટલાક મોટા માળખાકીય જોખમો પણ જોડાયેલા છે. રિયલ-મની ગેમિંગ પર પ્રતિબંધ જેવી ઘટનાઓ નિયમનકારી અણધાર્યા ફેરફારો (regulatory unpredictability) ની યાદ અપાવે છે; આજે જે કાયદેસર છે તે કાલે ગેરકાયદેસર બની શકે છે, જે મોટા વ્યવસાયિક વિક્ષેપો અને નોકરી ગુમાવવાનું કારણ બને છે. આ એક સિસ્ટમિક જોખમ દર્શાવે છે જ્યાં રાષ્ટ્રીય હિત (national interest) આર્થિક વચનો પર ભારે પડી શકે છે. વધુમાં, AI વિકાસ પર ભાર હોવા છતાં, મૂળભૂત સંશોધન માટે ધીરજપૂર્વકનું ભંડોળ (patient capital), ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અપૂરતી પહોંચ અને રોકાણકારોનો ટૂંકા ગાળામાં વળતર મેળવવાનો અભિગમ લાંબા ગાળાના AI R&D ને નિરુત્સાહિત કરે છે. વિદેશી AI APIs પર નિર્ભરતા ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સને નબળા અને પરાધીન બનાવે છે. VC ભંડોળનું ચક્રીય સ્વરૂપ, જે ઝડપી વેલ્યુએશન વૃદ્ધિ અને ઝડપી એક્ઝિટ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, તેણે ઐતિહાસિક રીતે ભંડોળ સુકાઈ જાય ત્યારે અથવા ટોચ પર વ્યૂહાત્મક ભૂલો થાય ત્યારે સામૂહિક છટણી તરફ દોરી ગયું છે.
આગામી 2026 માં, શિસ્ત, નફાકારકતા અને ટકાઉ યુનિટ ઇકોનોમિક્સ પર ભાર વધુ વધવાની ધારણા છે. AI ઇન્ટિગ્રેશન (integration) ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતા વધારવા અને નવા બિઝનેસ મોડેલને આકાર આપવા માટે મુખ્ય રહેશે. ભંડોળની પ્રવૃત્તિ સુધરવાની અપેક્ષા છે, કારણ કે એક્ઝિટમાંથી મળેલા ભંડોળ અને નવા ફંડ લોન્ચ ઇકોસિસ્ટમને ટેકો આપશે. જોકે, પસંદગી યથાવત રહેશે, રોકાણકારો એવી કંપનીઓને પસંદ કરશે જે માત્ર સટ્ટાકીય વૃદ્ધિની વાર્તાઓ કરતાં મજબૂત અમલીકરણ અને ફંડામેન્ટલ્સ દર્શાવે છે. એન્ટરપ્રાઇઝ માંગ, નિયમનકારી સ્પષ્ટતા અને AI, ફિનટેક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ક્લાઇમેટ ટેક જેવી રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રોમાં રોકાણકારોની રુચિ ચાલુ રહેશે. નાની ટીમો અને ચોક્કસ મેટ્રિક્સ સાથે કાર્યરત સ્ટાર્ટઅપ્સનો ટ્રેન્ડ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે, જે Indian startup ઇકોસિસ્ટમના વિકાસના આગામી તબક્કાને વ્યાખ્યાયિત કરશે.