ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ સેક્ટરમાં મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. હવે કંપનીઓ કન્ઝ્યુમર-ઈન્ટરનેટ યુનિકોર્નથી આગળ વધીને Deep-Tech અને ઈન્ડસ્ટ્રિયલ સેક્ટર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે, જ્યાં વેલ્યુએશન કરતા પ્રોફિટ અને ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી પર વધુ ભાર છે.
ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકતાનો માર્ગ હવે બદલાઈ રહ્યો છે. લાંબા સમયથી જે સ્ટાર્ટઅપ ઈકોસિસ્ટમ માત્ર પેમેન્ટ એપ્સ અને કન્ઝ્યુમર પ્લેટફોર્મ્સ સુધી મર્યાદિત હતી, તે હવે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI), સ્પેસ ટેકનોલોજી, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા સ્પેશિયલાઈઝ્ડ ક્ષેત્રો તરફ વળી રહી છે. આ પરિવર્તન સૂચવે છે કે ભારત હવે માત્ર ઘરેલુ વપરાશ માટે નહીં, પરંતુ ગ્લોબલ માર્કેટ માટે પ્રોડક્ટ્સ બનાવી રહ્યું છે.
મેન્ટરશિપ અને અનુભવનો લાભ
આ પરિવર્તન પાછળનું મુખ્ય કારણ અનુભવી ફાઉન્ડર્સની નવી પેઢી છે. Flipkart અને Freshworks જેવી સફળ કંપનીઓમાંથી બહાર આવેલા ઉદ્યોગસાહસિકો હવે નવા સાહસોમાં મેન્ટર અને એન્જલ ઈન્વેસ્ટર તરીકે જોડાઈ રહ્યા છે. આનાથી નવા સ્ટાર્ટઅપ્સને સ્કેલિંગ, ઓપરેશનલ મેનેજમેન્ટ અને નફાકારક વૃદ્ધિના પાઠ શીખવા મળી રહ્યા છે, જે રોકાણકારો માટે ખૂબ જ સકારાત્મક સંકેત છે.
આ સામે પડકારો પણ છે
જોકે, આ માર્ગ આસાન નથી. ભારતમાં રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&D) પર ખર્ચ હજુ પણ જીડીપીના માત્ર 0.7% જેટલો જ છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે ખૂબ જ ઓછો ગણાય છે. વધુમાં, હાર્ડવેર-આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સને સોફ્ટવેર બિઝનેસ કરતા વધુ સમય અને મૂડીની જરૂર પડે છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ માટે લાંબા ગાળાના ભંડોળ (Patient Capital) મેળવવું હજુ પણ એક પડકાર છે.
આગામી સમયમાં, રોકાણકારોનું ધ્યાન એવા સ્ટાર્ટઅપ્સ પર રહેશે જે યુઝર્સ મેળવવા પાછળ આડેધડ કેશ બાળવાને બદલે પ્રોપ્રાઈટરી ટેક્નોલોજી અને સ્પષ્ટ પ્રોફિટ મોડેલ ધરાવતા હોય. ભારત હવે ટેકનોલોજીના ગ્રાહકમાંથી ટેકનોલોજીના ઉત્પાદક બનવા તરફ મક્કમ ડગલાં માંડી રહ્યું છે.