Whalesbook
STT નો માર અને BSE નો ઉછાળો
એપ્રિલ 2026 માં, જ્યારે ડેરિવેટિવ્ઝ પર STT માં વધારો લાગુ થયો, ત્યારે ભારતીય ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાં ટ્રેડિંગ વોલ્યુમમાં મોટો બદલાવ આવ્યો. આ વધારાને કારણે ટ્રેડિંગ ખર્ચ વધ્યો, પરંતુ BSE એ આ તક ઝડપી લીધી. BSE એ પોતાના ટ્રાન્ઝેક્શન ફીમાં ઘટાડો કર્યો, જેના પરિણામે એપ્રિલમાં F&O સેગમેન્ટમાં BSE નો એવરેજ ડેઇલી નોશનલ ટર્નઓવર (ADT) અગાઉના મહિનાની સરખામણીમાં લગભગ 20% વધીને ₹269 લાખ કરોડ પહોંચ્યો. બીજી તરફ, NSE નો ADT આશરે 26% ઘટીને ₹216 લાખ કરોડ નોંધાયો.
આ બદલાવનું પરિણામ એ આવ્યું કે એપ્રિલમાં BSE નો નોશનલ F&O ટર્નઓવરમાં શેર 55% સુધી પહોંચી ગયો, જે માર્ચમાં 44% હતો. જ્યારે NSE નો શેર 56% થી ઘટીને 45% થયો.
નવા નિયમોએ બજારને ફરીથી આકાર આપ્યો
આ માત્ર STT નો વધારો જ નથી, પરંતુ કેટલાક નિયમનકારી ફેરફારો પણ ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટને આકાર આપી રહ્યા છે. SEBI એ હવે ઇન્ડેક્સ ડેરિવેટિવ્ઝ માટે અઠવાડિયામાં માત્ર એક જ એક્સપાયરી (expiry) રાખવાનો નિયમ બનાવ્યો છે. BSE એ આ નિયમનો ફાયદો ઉઠાવીને પોતાની એક્સપાયરી ડેટ પસંદ કરી, જેણે ટ્રેડર્સનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. SEBI નો ઉદ્દેશ્ય ઓફરિંગને સરળ બનાવવાનો અને સટ્ટાખોરી ઘટાડવાનો છે.
આ ઉપરાંત, RBI એ 1 એપ્રિલ, 2026 થી લીવરેજ (leverage) નિયમો વધુ કડક બનાવ્યા છે. આ નિયમો મુજબ, બેંકોએ મધ્યસ્થીઓ માટે ક્રેડિટ સુવિધાઓને સંપૂર્ણપણે બેકઅપ કરવી પડશે અને પ્રોપરાઇટરી ટ્રેડિંગ (proprietary trading) માટે ધિરાણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ પગલાં સટ્ટાખોરીને નિયંત્રિત કરવા અને ટ્રેડર્સ માટે મૂડીની જરૂરિયાતો વધારવા માટે લેવાયા છે, જે લીવરેજને વધુ ખર્ચાળ અને કડક બનાવીને ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ઘટાડી શકે છે.
STT દરોમાં પણ વધારો થયો છે: ફ્યુચર્સ પર 0.05% (જે પહેલા 0.02% હતો) અને ઓપ્શન્સ પ્રીમિયમ પર 0.15% (જે પહેલા 0.10% હતો) ટેક્સ લાગુ પડે છે, જેનાથી ટ્રેડિંગ ખર્ચમાં વધારો થયો છે.
સ્પર્ધાત્મક પરિદ્રશ્ય અને મુખ્ય મેટ્રિક્સ
ઐતિહાસિક રીતે, NSE ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જેનો શેર લગભગ 75-80% રહેતો હતો. પરંતુ, તાજેતરના વલણો બદલાયા છે. FY26 ના પ્રથમ H માં, NSE નો F&O માર્કેટ શેર FY25 માં 74% થી ઘટીને 61% થયો, જ્યારે BSE નો શેર 38% સુધી વધ્યો. ફેબ્રુઆરી 2026 ના અગાઉના અહેવાલોમાં BSE નો શેર NSE ના 70% ની સામે 30% હતો, પરંતુ એપ્રિલ 2026 ના આંકડા BSE માટે એક નોંધપાત્ર વાપસી દર્શાવે છે.
BSE ની પ્રાઇસિંગ ઓફર સ્પર્ધાત્મક ધાર પૂરી પાડે છે: તે ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટ્સ પર કોઈ ફી લેતું નથી, જ્યારે NSE ₹1.83 પ્રતિ ₹1 લાખ ચાર્જ કરે છે. સ્ટોક ઓપ્શન્સ માટે, BSE ₹5 પ્રતિ ₹1 લાખ લે છે જ્યારે NSE ₹36 પ્રતિ ₹1 લાખ લે છે.
મૂલ્યાંકનની વાત કરીએ તો, મે 2026 માં BSE લગભગ 70-78 ના P/E પર ટ્રેડ કરી રહ્યું હતું અને તેનું માર્કેટ કેપ લગભગ ₹151,000 કરોડ હતું. NSE પબ્લિકલી લિસ્ટેડ ન હોવાથી, તેની પાસે પબ્લિક P/E અથવા માર્કેટ કેપ ડેટા નથી.
વ્યાપક ભારતીય શેરબજારે માર્ચમાં થયેલા ઘટાડા બાદ એપ્રિલ 2026 માં રિકવરી કરી, જેમાં Nifty 50 અને Sensex બંનેમાં વધારો જોવા મળ્યો. જોકે, ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટ ડેટા સૂચવે છે કે આ રેલી મુખ્યત્વે શોર્ટ કવરિંગ (short covering) ને કારણે હતી, નવા ખરીદીના વિશ્વાસને કારણે નહીં. વૈશ્વિક તણાવ અને તેલના ભાવોએ પણ માર્કેટ સેન્ટિમેન્ટને પ્રભાવિત કર્યું.
NSE સામે પડકારો
NSE ની ડેરિવેટિવ્ઝમાં અગ્રણી સ્થિતિ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે, જે માત્ર કામચલાઉ ટેક્સ ફેરફારોથી આગળ છે. ઊંચા ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ પર તેની નિર્ભરતા નબળાઈ બની શકે છે કારણ કે નવા નિયમો અને ખર્ચના દબાણો નાના ટ્રેડર્સને બહાર ધકેલી શકે છે.
STT વધારો અને કડક RBI લીવરેજ નિયમો હાઈ-ફ્રિક્વન્સી અને રિટેલ ટ્રેડર્સ માટે ફાઇનાન્સિયલ મોડેલ બદલી રહ્યા છે, જે NSE ના વોલ્યુમ ગ્રોથના મુખ્ય ચાલક રહ્યા છે. જો આ ટ્રેડર્સ માટે ઓપરેટિંગ નફાકારક ન રહે, તો તેમના જવાથી NSE ના ટર્નઓવર પર નોંધપાત્ર અસર થઈ શકે છે, ખાસ કરીને જો BSE તેના ખર્ચના ફાયદા જાળવી રાખી શકે અને તેમને આકર્ષિત કરી શકે.
SEBI નો સિંગલ એક્સપાયરી નિયમ, સ્થિરતા લાવવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવતો હોવા છતાં, લિક્વિડિટી અને પ્લેટફોર્મ પરફોર્મન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં સ્પર્ધા વધારે છે, જ્યાં BSE ની ચપળતા લાંબા ગાળાનો ખતરો બની શકે છે.
RBI ના નવા ફ્રેમવર્ક હેઠળ મૂડીનો ઊંચો ખર્ચ અને ઘટાડેલું લીવરેજ ખાસ કરીને ઝડપી ટર્નઓવર અને મોટી પોઝિશન પર આધાર રાખતી ટ્રેડિંગ વ્યૂહરચનાઓને અસર કરી શકે છે, જે સંભવતઃ આવા ટ્રેડિંગ માટે મુખ્ય પ્લેટફોર્મ તરીકે NSE ની સ્થિતિને નબળી પાડી શકે છે.
વિશ્લેષકો માને છે કે એક્સચેન્જીસ માટે 'હાયપર-ગ્રોથ' નો સમય પૂરો થઈ રહ્યો છે, જે સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિને બદલે વધુ પસંદગીયુક્ત, વિશ્વાસ-આધારિત ટ્રેડિંગ તરફ સંક્રમણ સૂચવે છે.