ભારતીય સોલાર ઉત્પાદનમાં 'ઓવરકેપેસિટી'નો માઝા! સરકારી નીતિઓના કારણે માંગ સામે ઉત્પાદન ૩ ગણું થયું

સરકારની મહત્વાકાંક્ષી નીતિઓ, જેમ કે પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ અને ALMM (Approved List of Models and Manufacturers)ને કારણે, ભારતમાં સોલાર ઉત્પાદન ક્ષમતામાં ૨૦૨૦ થી અંદાજે ૧૩ ગણો વધારો થયો છે. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશી ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત કરવાનો અને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો હતો. પરંતુ, આ ઝડપી વિસ્તરણ એટલું વધી ગયું છે કે હાલમાં બજારમાં 'સ્ટ્રક્ચરલ ગ્લટ' એટલે કે જરૂરિયાત કરતાં અનેક ગણી વધારે ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે. માર્ચ ૨૦૨૭ સુધીમાં, સોલાર મોડ્યુલ ઉત્પાદન ક્ષમતા ૧૬૫ GW થી વધી જવાનો અંદાજ છે, જે વાર્ષિક ૪૦-૫૦ GW ની સ્થાનિક માંગ કરતાં ઘણો વધારે છે.

આ વધુ પડતા ઉત્પાદન (oversupply)નું સીધું પરિણામ એ છે કે ફેક્ટરીઓની ક્ષમતાનો ઉપયોગ (capacity utilization) મોટા પ્રમાણમાં ઘટ્યો છે. માર્ચ ૨૦૨૩ પહેલા જ્યાં આ આંકડો ૭૦% થી વધુ હતો, ત્યાં હવે મોડ્યુલ-એસેમ્બલી પ્લાન્ટ્સ માત્ર ૪૦% ક્ષમતા પર ચાલી રહ્યા છે. આ સ્થિતિ ઉત્પાદકો, ખાસ કરીને નાના ખેલાડીઓ પર ભારે દબાણ લાવી રહી છે. ભલે વૈશ્વિક અને ભારતમાં સોલાર ઇન્સ્ટોલેશન વધી રહ્યા હોય, પરંતુ નવી ક્ષમતાની વૃદ્ધિ માંગ કરતાં વધુ ઝડપી છે. આ કારણે, ICRA અને Wood Mackenzie જેવી ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓ અને માર્કેટ એનાલિસ્ટ્સે ઇન્વેન્ટરી (inventory) જમા થવા અને ચીનની જેમ ભાવોમાં મોટો ઘટાડો થવાની ચેતવણી આપી છે.

સ્થાનિક બજારમાં વધારાની સમસ્યા ત્યારે વધુ ઘેરી બને છે જ્યારે નિકાસ બજારો પણ ઓછા સુલભ બની ગયા છે. અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા નવા ટેરિફ (tariffs)ને કારણે ભારતીય સોલાર મોડ્યુલ્સની નિકાસમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આના કારણે કેટલીક ભારતીય કંપનીઓએ વિદેશી વિસ્તરણ યોજનાઓ પર પુનર્વિચાર કરવો પડ્યો છે અને સ્થાનિક બજાર પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડ્યું છે, જે સ્પર્ધાને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. ઉપરાંત, વૈશ્વિક સ્તરે મોટા ઉત્પાદકો સામે સ્પર્ધાત્મક ખર્ચ જાળવી રાખવો પણ એક પડકાર છે. એવી અંદાજ છે કે આયાતી સેલ (imported cells) વાપરીને ભારતમાં એસેમ્બલ થયેલા મોડ્યુલ્સ, સંપૂર્ણપણે ચીનમાંથી આયાત થયેલા મોડ્યુલ્સ કરતાં મોંઘા છે. જ્યારે 'મેડ ઇન ઇન્ડિયા' મોડ્યુલ્સ તો ચીની મોડ્યુલ્સ કરતાં બમણા ભાવે વેચાઈ રહ્યા છે. ચાંદી, એલ્યુમિનિયમ અને તાંબા જેવી કોમોડિટીઝના ભાવમાં વધારો અને નબળા રૂપિયાએ પણ માર્જિન પર દબાણ વધાર્યું છે, જેના કારણે RenewSys India અને Saatvik Green Energy જેવી કંપનીઓએ મોડ્યુલના ભાવ વધારવા પડ્યા છે.

પરિસ્થિતિમાં વધુ એક જટિલતા ટેકનોલોજીકલ વિકાસથી ઉમેરાઈ છે. લગભગ ૩૦ GW જેટલી ભારતીય મોડ્યુલ ક્ષમતા હવે જૂની પડી રહેલી MonoPERC ટેકનોલોજી પર આધારિત છે, જેની જગ્યા ઝડપથી વધુ કાર્યક્ષમ ToPCon અને બાયફેશિયલ (bifacial) મોડ્યુલ્સ લઈ રહ્યા છે. ઉત્પાદકોએ સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે ખર્ચાળ ટેકનોલોજી અપગ્રેડમાં ભારે રોકાણ કરવું પડશે. આ પરિસ્થિતિ મધ્યમ કદની કંપનીઓ માટે ખાસ કરીને પડકારજનક છે, જેવું RenewSys ના Avinash Hiranandani સૂચવે છે. બજારમાં નીતિ આધારિત ભાવ તફાવત પણ જોવા મળે છે; સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ માટે ડોમેસ્ટિક કન્ટેન્ટ રિક્વાયરમેન્ટ (DCR) મોડ્યુલ્સ (USD 0.289/W) નો ભાવ, નોન-DCR મોડ્યુલ્સ (USD 0.155/W) કરતાં ઘણો વધારે છે (જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ મુજબ). આ ભાવ તફાવત ખરેખરી બજાર કિંમત કરતાં નિયમનકારી સુરક્ષા દર્શાવે છે.

આ ક્ષેત્રની પ્રકૃતિ એવી છે કે તે મૂડી અને ટેકનોલોજી પર ખૂબ નિર્ભર છે, અને મોટા પાયાના (scale) અને એકીકૃત (integrated) ઉત્પાદકોને ફાયદો થાય છે. ICRA અને CRA ના એનાલિસ્ટ્સ આગાહી કરે છે કે આગામી ત્રણ થી પાંચ વર્ષમાં નોંધપાત્ર 'કન્સોલિડેશન' (consolidation) એટલે કે કંપનીઓના વિલીનીકરણ કે એકબીજામાં ભળી જવાની પ્રક્રિયા જોવા મળશે. નાના, માત્ર મોડ્યુલ ઉત્પાદન કરતી કંપનીઓ માટે જોખમ વધારે છે, કારણ કે તેમને આગામી પેઢીની ટેકનોલોજી માટે સતત R&D અને મૂડી ખર્ચ (CapEx) કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે. DCR મોડ્યુલ્સના ઊંચા ભાવ, જે નીતિ દ્વારા પ્રોત્સાહિત છે, તે ભાવ-સંવેદનશીલ યુટિલિટી-સ્કેલ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી માંગ ઘટાડી શકે છે. Adani Green Energy જેવી મોટી કંપનીઓ સામે, આ પરિસ્થિતિ ઘણા ખેલાડીઓને રોકાણ પરત મેળવી ન શકવા તરફ દોરી શકે છે, અને આ ક્ષેત્ર 'બિગ બોય્ઝ ક્લબ' (big boys' club) બની જશે. Jakson Ltd (FY2025 માં ₹7,150 Cr આવક) અને RenewSys India (₹2,420 Cr આવક) જેવી કંપનીઓની નાણાકીય સ્થિતિ, તેમજ Saatvik Green Energy (P/E રેશિયો લગભગ ૨૫-૩૩) જેવી કંપનીઓ, આ ક્ષેત્રના પડકારો વચ્ચે વૃદ્ધિ જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરશે.

ઉદ્યોગના અધિકારીઓ માને છે કે વર્તમાન ઓવરકેપેસિટી અને ટેકનોલોજીકલ ફેરફારો વચ્ચે બધી કંપનીઓ ટકી શકશે નહીં. ભારતના સોલાર ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માટે આગળનો રસ્તો વધુ ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનવામાં, યુએસ સિવાયના નિકાસ બજારોમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવામાં અને અદ્યતન ટેકનોલોજીમાં નવીનતા લાવવામાં રહેલો છે. સરકારનું ડોમેસ્ટિક ઉત્પાદન, સપ્લાય ચેઇન અને R&D પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું આ પડકારોની સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે. જોકે, ટકાઉ વૃદ્ધિ આ ક્ષેત્રની વિશાળ ઉત્પાદન ક્ષમતાને વિકસિત વૈશ્વિક અને સ્થાનિક માંગ સાથે સુસંગત બનાવવાની, અને ઉત્પાદકો દ્વારા સતત ટેકનોલોજીકલ સંક્રમણને સફળતાપૂર્વક પાર કરવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે.